عوارض و ضرورت مقابله با آلودگی صوتی ناشی از ساختوساز در شهرهای بزرگ بررسی شد
صنعت ساخت و چالش آلودگی صوتی
ساخت و ساز یکی از منابع مهم آلودگی صوتی در شهرهای مختلف جهان به شمار میرود. در کلانشهرهای پرجمعیتی مانند تهران نیز پس از ترافیک، ساختمان سازی یکی از مهمترین منابع آلودگی صوتی است. «بررسی حدود ۲۰۰ پروژه عمرانی و ساختمانی در شهر تهران نشان میدهد که میانگین تراز صوت در پروژههای مختلف بین ۸۰ تا ۹۰ دسیبل گزارش شده این در حالی است که حد مجاز صوت در مناطق مسکونی طی روز و شب به ترتیب ۵۵ و ۴۵ دسیبل است.»(1)
مطابق تعاریف موجود،«آلودگی صوتی یک صدای ناخواسته، خشن و ناخوشایند است. در واقع اختلالی که در محیط به واسطه صدای نامطلوب ایجاد میشود، آلودگی صوتی نام دارد.»
کموکیف آلودگی صوتی همانند آلودگی هوا، آب و خاک برای عموم چندان ملموس و شناختهشده نیست. احتمالا بخشی از علت این مسئله به غیرقابلرویت بودن و نیز ارتباط غیرمستقیم آن با سیستمهای سیاسی و اقتصادی جامعه برمیگردد. بااینحال باید توجه داشت که عادت به یک نوع آلودگی دلیل بر مصون ماندن از آن نیست بلکه به معنای کاهش آستانه حساسیت فرد و هرچه بیشتر فرسودهشدن قوای جسمی و روحی و حتی تضعیف حیات موجودات زنده و غیرزنده است.
راهکارهایی برای کاهش آلودگی صوتی ساخت و ساز
اگرچه معمولا کارشناسان راهکارهایی را برای کاهش آلودگی صوتی ناشی از ساخت و ساز پیشنهاد میدهند، اما این راهکارها در کشور ما تاکنون اجرایی نشده است. به عنوان مثال «در بسیاری از کشورها از دیوارهای صوتی متحرک جهت کاهش صدای ناشی از تجهیزات، ماشینآلات ساختمانی و عمرانی استفاده میشود. این نوع از دیوارها بهراحتی قابل نصب هستند و جابهجایی آنها نیز بسیار آسان است. همچنین این دیوارها قابلیت این را دارند که تا ۲۰ دسیبل تراز صوت را کاهش دهند؛ بنابراین بهعنوان یکی از ملزومات ساختمانسازی با یکبار خرید میتوانند در پروژههای متعدد توسط پیمانکار استفاده شوند. علاوه بر این، برای دستگاه دیزل ژنراتور که شدت صوت بالایی دارد نیز اتاقکهایی با استفاده از کاورهای عایق طراحی شده است که تراز صدا را حدود ۳۸ دسیبل کاهش میدهند. داخل این کاورها از پشم سنگ یا پشمشیشه بهعنوان جاذب و لایههای سیلیکونی نسوز نیز بهعنوان روکش استفاده شده است. این اتاقکها بهراحتی میتوانند در داخل کشور تولید و علاوه بر اشتغالزایی موجب کاهش آلودگی صوتی ناشی از فعالیتهای ساختمانی و عمرانی شوند.»(2)
«تمام تجهیزاتی که در ساختمانسازی از آنها استفاده میشود باید دارای برچسب استاندارد و میزان صدای تولیدی دستگاه روی آن درج شده باشد. دستگاههای استاندارد دارای بدنههایی هستند که نسبت به صدا عایق است و صدای کمتری را تولید میکند. در حال حاضر بسیاری از تجهیزاتی که ما در ساختمانسازی از آنها استفاده میکنیم، فرسوده هستند. درصورتیکه این ماشینآلات با تجهیزات استانداردی که صدای کمتری تولید میکنند تعویض شوند، شدت صوت منتشره از عملیات ساختمانسازی بسیار کمتر خواهد شد اما به هر روی هیچ یک از این موارد تاکنون مورد توجه نبوده و این درحالی است که برخی راهکارهای کنترل آلودگی صوتی ناشی از فعالیتهای ساختمانی هزینه زیادی ندارد. در مرحله اول باید راهکارهای کنترل و کاهش صوت ناشی از این منبع آلودگی صوتی را به کمک کارشناسان و تمام ذینفعان بررسی و پس از آن آییننامهای تدوین کرد که تبدیل به قانون شود.»(3)
آنطور که مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران میگوید: «این شرکت با توجه به ماهیت ذاتی خود مبنی بر سنجش، پژوهش و ارائه راهکارهای کاهشی، تا به امروز تلاش زیادی مبنی بر تدوین و ارائه دستورالعملهای مختلف داشته است، اما واضح است تعدد قوانین و دستورالعملها بدون الزام اجرایی و نظارت بر اجرا کارآمد نخواهد بود. متأسفانه نداشتن آگاهی از عواقب آلودگی صوتی و عادت کردن به سروصداهای ناهنجار موجب شده است، عوارض جسمی و روحی ناشی از این آلودگی نادیده گرفته شود و در اولویت قرار نگیرد.»
فاطمه کریمی درباره شیوه کاهش آلودگی صوتی ناشی از فعالیتهای ساختمانسازی میگوید: «با توجه به تخصص و تجربه موجود در این شرکت در زمینه آلودگی صوتی و توانایی ارائه راهکارهای کاهشی و کنترلی، امکان تدوین این دستورالعمل در شرکت کنترل کیفیت هوا وجود دارد اما انجام این مهم در ماده ۲۹ قانون هوای پاک و ماده ۸ مصوبه برنامه عملیاتی کاهش آلودگی صوتی شهر تهران، به این شرکت محول نشده است.»
قانون چه میگوید؟
اما «آیا میتوان از چنین عملیاتی جلوگیری به عمل آورد؟ آیا اساسا قانون خاصی وجود دارد که در چنین مواقعی بتوان به آن استناد نمود؟» این عبارت خلاصهای از مقاله درج شده در مجله صنوبر است که در ادامه بخشهایی از آن را از نظر میگذرانیم.
روند نوسازی (نوسازی در مفهوم لغوی ونه لزوما بر اساس دگرسازی زیرساختهای بنیادین جامعه بر اساس رویکردی علمی و فنی) در سطح جامعه که مبتنی بر سرعتی کنترل ناشده و رها از نظارت، سیمای جوامع شهری و روستایی ما را به ساختمانها و بلندسازهها و آپارتمانهای نوساخت تغییر میدهد، موجب شده در طی شبانهروز شاهد آلودگیهای صوتی در هر کوچه و خیابانی باشیم. این آلودگیهای صوتی عمدتا ناشی از صدای بسیار ناهنجار بریدن کاشیهای سرامیک و در و پنجرههای فلزی توسط ارّههای برقی است که در بناهای در دست احداث مورد استفاده وسیع قرار میگیرد و همه منطقه تحت پوشش خود را به آلودگی صوتی زیانآور میآلاید. آیا میتوان از چنین عملیاتی جلوگیری به عمل آورد؟ آیا اساسا قانون خاصی وجود دارد که در چنین مواقعی بتوان به آن استناد نمود؟
مطابق ماده ۹ قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست (۱۳۷۱) اقدام به هرگونه عملی که موجبات آلودگی محیطزیست را فراهم نماید، ممنوع است و پخش یا آمیختن مواد خارجی به هوا از مصادیق این آلودگی شناخته شده است. همچنین بر اساس مواد ۱۰ و ۱۱ و ۱۲ قانون مذکور «ایجاد صداهای زیانآور» مضر به محیطزیست بوده و چنانچه صاحبان کارگاهها که با اخطار کتبی مقامات ذیصلاح نسبت به رفع موجبات آلودگی، اقدام نکنند تعطیل و متوقف و تحت مجازات قرار میگیرند.
بر اساس ماده یک آییننامه اجرایی نحوه جلوگیری از آلودگی صوتی (۱۳۷۸) آلایندگی صوتی عبارت است از پخش و انتشار هرگونه صوت و صدا و ارتعاش بیش از حد مجاز و مقرر در فضای باز و عامل آلودگی صوتی عبارت است از هر شخص حقیقی که اداره یا تصدی منابع ثابت و هدایت منابع سیار مولد آلودگی صوتی را خواه برای خود یا از طرف شخص یا اشخاص حقیقی و حقوقی دیگر بر عهده داشته و یا شخصا به طرق مختلف عامل ایجاد آلودگی است.
بنا به ماده ۲ آییننامه اجرایی یادشده، مبادرت به هرگونه اقدامی که موجبات آلودگی صوتی را فراهم آورد، ممنوع است. سازمان حفاظت محیطزیست پس از شناسایی منابع و کانونهای آلودگی، مراتب را به عامل یا عاملین منابع مذکور اعلام و مهلتی مناسب را برای رفع آلودگی تعیین میکند. عاملین منابع آلودگیهای صوتی، مکلفند در ظرف مهلت تعیینشده نسبت به رفع آلودگی اقدام کنند. ماده ۴ آییننامه مذکور میگوید: « در صورتی که عاملین آلودگی در کارخانجات و کارگاهها در پایان مهلت مقرر نسبت به رفع آلودگی صوتی اقدام ننمایند، از فعالیت اینگونه منابع ممانعت به عمل خواهد آمد».
ماده ۴ آییننامه چنان تنظیم شده که گویا ممانعت و جلوگیری از آلودگیهای صوتی صرفا ناظر به کارخانجات و کارگاهها بوده و به دیگر کانونهای ایجاد اینگونه آلودگیها ازجمله آلودگی صوتی ناشی از ساخت و ساز سرایت ندارد. چنانکه ماده ۱۶ قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا نیز عنوان میدارد: «در صورتی که صاحبان و مسئولان کارخانجات و کارگاهها و نیروگاههای آلودهکننده ظرف مهلت تعیین شده، مبادرت به رفع آلودگی یا ممانعت از کار و فعالیت کارخانه و کارگاه ننمایند،… از کارو فعالیت کارخانجات و کارگاههای آلودهکننده جلوگیری به عمل خواهد آمد» اما چنین خوانشی از متن قانون، با نیت قانونگذار و منطق حقوقی قوانین و آییننامههای مصوبه، سازگار نیست. زیرا صرفنظر از این که مفهوم «کارگاه» با مراجعه به قانون کار شامل هر سازه و ساختمانی میشود که کار و موضوع پروژه در آنجا انجام میگردد، اساسا نمیتوان پذیرفت آلودگیهای صوتی در کارگاهها و کارخانجات (به مفهوم عرف کلمه) که عموما دور از اماکن سکونت نیز هستند ممنوع باشد ولی همین آلودگیها در مرکز محیطزیست و سکونت، جایز و مرسوم تلقی شود!
بنابراین میتوان نتیجه گرفت ایجاد آلودگیهای صوتی ناشی از عملیات ساختمانی از هر کانون یا منبعی که باشد (چه کارگاهها و کارخانجات معمول و چه بناهای ساختمانی و مانند آن) به هر متضرری این حق را میدهد که با توسل به مجموعه مقررات و قوانین یاد شده، توقف و تعطیلی منبع آلودگی صوتی را درخواست و مطالبه نماید. متأسفانه شیوع و رواج عملیات ساختمانی که منشأ آلودگیهای صوتی هستند، این تصور را در بین عامه بهوجود آورده است که گویا سازندگان در ایجاد این گونه سروصداها و آلودگیها، ناگزیر و به تبع آن بر حق هستند. عدم نظارت از سوی نهادها و ارگانهای زیربط نیز این تلقی را قوام و تقویت نموده است. اساسا برشهای مربوط به سرامیکها و مانند آن میبایست در کارگاههای مربوطه و دور از محیطهای زیست مسکونی صورت گرفته و صرفا عملیات نصب در داخل ساختمانها انجام گردد تا مزاحمتی برای همسایگان و ساکنین فراهم نشود.
ایجاد آلودگی صوتی، اقدامی علیه بهداشت عمومی است
هوایی که در آن نفس میکشیم، زندگی میکنیم، صداها را میشنویم، هوایی مشاعی است. متعلق به همه است و نه حتی همه انسانها بلکه همه حیوانات و گیاهان و تمامی زیستمندان. هرگونه تصرف در آن مبتنی بر اذن و رضایت محیطزیستی همه جانداران است. مطابق این اذن یا رضای زیست/محیطی- رضایی نانوشته اما مبتنی بر اصول و بنیانهای طبیعی آفرینش- تصرفات زیانآور به محیطزیست و هوای طبیعی که جانداران را در معرض آسیب قرار میدهد، تجاوز به هوای مشاعی و ملک دیگران بوده و بسانِ تصرفات غاصبانه بر اراضی، باید از متجاوز خلع ید گردد.
از اینرو بر قانونگذار است که با توجه به ضرورت محترم شمردن محیطزیست و زندگی، قوانین بازدارندهای را تصویب کند تا با اِعمال آنها از لاقیدی و شیوع اینگونه تصرفات و تجاوزات جلوگیری به عمل آید. لازم است برای کسانی که پیشه خود را انبوهسازی یا ساختوساز و ساختمانسازی قرار دادهاند، پروانه یا کارتهای فنی خاصی صادر گردد و در صورت تخلف و تخطی از اصول اساسی و بهداشت ساختمانسازی در روند کار، ضمن توقف عملیات ساختمانی، از ادامه کار آنها در پروژههای بعدی جلوگیری شود و تمهیداتی از این دست. به راستی موجبی ندارد مالکان و ساکنان هوای مشاعی، به دلیل تصرفات نابخردانه و غاصبانه فرد یا شخصی که در مجاورت آنها مشغول ساختمانسازی است، این چنین در معرض آلودگیهای صوتی و زیست-محیطی قرار گیرند و سازنده، پروژه ساختمانی خود را بر پایه تخریب و آسیب و مزاحمت برای ساکنان بنا سازد.
تجاوز صوتی به هوای مشاعی، تجاوز به حریم خصوصی و حتی حقوق شهروندی افراد است و همانگونه که انتشار تودهای سم در هوا، پذیرفته نیست، ایجاد آلودگی صوتی نیز اقدامی علیه بهداشت اساسیِ عمومی بوده و نباید از کنار آن چنین بیتفاوت گذشت… در واقع تجاوز صوتی به هوای محیط، قسمتی از جامعهشناسی زوال و ویرانگیاست که زیستن را به مخاطره میاندازد. به گفته شوپنهاور تعرض صوتی « از آنجا که حتی تفکرات خودمان را قطع میکند و فراتر از آن نابودشان میسازد، در شمار گستاخانهترین و وقیحترین مزاحمتها است.»
زمینی که در آن زندگی میکنیم نه فقط بهواسطه آلودهسازیهای گازی و نه فقط به سبب گرمایش ناشی از سوختهای فسیلی و نه تنها به دلیل تعرض به حیاتوحش بلکه به علت تجاوزات صوتی نیز در خطر است. حق با شوپنهاور بود که در سرآغاز تعرضات صوتی، آنگاه که اندک اندک جهان پر از «سروصدا» میشد، گسترش آن را موجب اضمحال تفکر و تمدن دانسته بود.
پی نوشتها:
1- این آمار سه سال قبل در کمیته کنترل و پایش آلودگی صوتی شهر تهران توسط معاونت فنی و عمرانی شهرداری تهران ارائه شده است.
2- مقاله «تأثیر آلودگی صوتی در صنعت ساختمان» نوشته مهندس حبیبی
3- همان