چرایی الزام راهبردی روابط ایران و چین
فراسوی روابط راهبردی تهران-پکن

دکتر محمد زارع
رابطه ایران و چین را نمی‌توان صرفاً در چارچوب مناسبات دوجانبه، مبادلات اقتصادی یا توافق‌های سیاسی مقطعی تحلیل کرد. این رابطه، در سطحی عمیق‌تر، با سه تحول بنیادین در محیط راهبردی ایران پیوند خورده است: انتقال تدریجی مرکز ثقل قدرت جهانی به آسیا، تشدید رقابت راهبردی چین و ایالات متحده و افزایش فشارهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بر ایران. در چنین شرایطی، همکاری با چین از یک گزینه در سبد سیاست خارجی ایران فراتر می‌رود و به بخشی از الزامات بازسازی موقعیت راهبردی کشور تبدیل می‌شود.
مسئله اصلی، انتخاب چین به‌جای دیگر قدرت‌ها نیست؛ بلکه طراحی معماری روابط خارجی ایران به‌گونه‌ای است که بتواند در محیطی متحول، ظرفیت‌های ملی خود را حفظ، محدودیت‌های ساختاری را مدیریت و فرصت‌های جدید را به مزیت راهبردی تبدیل کند. از این منظر، چند الزام راهبردی برای حفظ و تداوم این رابطه وجود دارد که شامل؛
1. بازخیزش چین و بازتوزیع مجدد قدرت در سیاست بین الملل
بازخیزش چین به یک واقعیت مهم بین المللی تبدیل شده است . این بازخیزش نظام بین‌الملل را به سمت یک ساختار جدیدی از قطبیت منتقل کرده است و امروز و به خصوص با کاهش قواره اروپا که به سختی آن را در میز تعیین تکلیف اوکراین در ابوظبی جا میدهند و به بازیگری حاشیه ای در هنجارسازی بین المللی تبدیل شده است به راحتی می توان به شکل‌گیری و تثبیت " جهان دو قطبی" سلام کرد. جهانی که چین یکی از قطبیت های مهم ان است و همه کشورها تلاش دارند تا از این فرصت به نفع خود استفاده نمایند . برخی کشورها زودتر و برخی دیرتر متوجه این فرصت شده اند.بازخیزش چین تعریف انحصاری غرب از نظم بین المللی را در سطح کلان اما به شکل " نرم" شکسته است و این شکستن انحصار برای ایران که خود در سطح منطقه ای و پس از جنگ چهل‌روزه روزه اعتبار هژمونیک آمریکا را در منطقه به شکل یک " جنگ گرم" شکسته است یک فرصت متقابل میان باشد. ایران و محور مقاومت به تنهایی تصویر یک " هژمونی در تنگنا" را از آمریکا به جهان مخابره کرده است. تصویری که چین یکی از برندگان اصلی ان خواهد بود چراکه قطب رقیب ان یعنی آمریکا را بیش از گذشته تضعیف می‌کند. چینی ها هم باید بیش از گذشته قدردان این فرصت ایجاد شده باشند. برای ایران هم این تحول واجد اهمیت بنیادین است. افزایش وزن چین در اقتصاد جهانی، نهادهای چندجانبه و شبکه‌های اتصال اوراسیایی، فرصت‌هایی ایجاد می‌کند که در صورت بهره‌برداری هوشمندانه، می‌توانند از محدودیت‌های ناشی از ساختار مسلط غربی بر روابط خارجی ایران بکاهند.
۲. ضرورت بازسازی ظرفیت ژئواکونومیکی ایران
یکی از مهم‌ترین دغدغه های  راهبردی ایران، محدودشدن ظرفیت تبدیل مزیت‌های جغرافیایی و منابع طبیعی به قدرت اقتصادی پایدار است. تحریم‌ها، محدودیت‌های مالی، اختلال در دسترسی به فناوری و دشواری اتصال به زنجیره‌های ارزش جهانی، فاصله میان ظرفیت بالقوه و قدرت بالفعل ایران را افزایش داده‌اند.چین می‌تواند در این زمینه نقش یک شریک ژئواکونومیکی مهم را ایفا کند. ظرفیت‌های صنعتی، فناوری، سرمایه‌گذاری، زیرساختی و بازار گسترده این کشور، امکان توسعه همکاری‌هایی را فراهم می‌سازد که از انرژی فراتر رفته و حوزه‌هایی نظیر حمل‌ونقل، صنایع پیشرفته، دیجیتال‌سازی، تجارت، زیرساخت‌های لجستیکی و اتصال منطقه‌ای را دربرمی‌گیرد.در این چارچوب، اهمیت همکاری ایران و چین در پیوند میان سه مؤلفه نهفته است: توسعه ظرفیت تولید ملی، ارتقای اتصال اقتصادی و افزایش تاب‌آوری در برابر فشارهای خارجی. اگر این همکاری به انتقال فناوری، سرمایه‌گذاری مولد و ارتقای توان صادراتی ایران منجر شود، می‌تواند از یک رابطه تجاری محدود به ابزاری برای تقویت قدرت ملی تبدیل گردد.البته این نتیجه خودکار نیست. وابستگی نامتقارن، تمرکز بیش‌ازحد بر صادرات مواد خام و فقدان سازوکارهای اجرایی مؤثر می‌تواند مزایای رابطه را محدود کند. بنابراین، الزام راهبردی به همکاری با چین، هم‌زمان مستلزم الزام به مدیریت هوشمندانه این همکاری است.
۳. ضرورت مشارکت در فرایند بازآرایی جغرافیای اقتصادی اوراسیا
جغرافیای ایران، این کشور را به یکی از نقاط اتصال بالقوه میان آسیای مرکزی، قفقاز، شبه‌قاره هند، خلیج فارس و اروپا تبدیل کرده است. بااین‌حال، جغرافیا به‌تنهایی قدرت تولید نمی‌کند؛ آنچه جغرافیا را به قدرت تبدیل می‌سازد، شبکه‌های ارتباطی، زیرساخت‌های اقتصادی و ظرفیت بهره‌برداری از موقعیت ترانزیتی است.ابتکار کمربند و راه چین، در کنار کریدورهای بین‌المللی شمال–جنوب، ظرفیت‌های اتصال اوراسیایی و ترتیبات همکاری منطقه‌ای، می‌تواند زمینه‌ای برای ارتقای موقعیت ژئواکونومیکی ایران فراهم کند. مشارکت در این شبکه‌ها، در صورت برخورداری از سیاست اتصال فعال، می‌تواند ایران را از موقعیت جغرافیایی بالقوه به یک گره مؤثر در شبکه‌های اقتصادی منطقه‌ای تبدیل کند.در این معنا، رابطه با چین نه صرفاً به معنای توسعه روابط با یک قدرت بزرگ، بلکه به معنای مشارکت در فرایند بازآرایی جغرافیای اقتصادی اوراسیاست. ایران باید از این فرصت برای افزایش قدرت چانه‌زنی، توسعه پیوندهای منطقه‌ای و کاهش آسیب‌پذیری ناشی از محدودیت مسیرهای ارتباطی استفاده کند.اهمیت این ضرورت زمانی روشن تر میشود که آمریکایی ها، اروپایی‌ها به تازگی تلاش های خود برای نقش آفرینی بیشتر در کریدورهای منطقه ای به خصوص کریدور میانی را افزایش قابل توجهی داده اند و حتی در سطح منطقه ای نیز در اجلاس سازمان کشورهای ترک از ایجاد کریدور ترکی حمل و نقل صحبت شده است.
۴. همکاری با چین و ضرورت مدیریت رقابت قدرت‌های بزرگ
یکی از واقعیت‌های بنیادین سیاست بین‌الملل، استمرار رقابت قدرت‌های بزرگ برای حفظ یا افزایش موقعیت نسبی خود است. در چنین محیطی، کشورهایی که از ظرفیت تنوع‌بخشی راهبردی برخوردارند، معمولاً فضای مانور بیشتری برای مدیریت فشارها و تحقق منافع ملی خواهند داشت.برای ایران، توسعه روابط با چین می‌تواند بخشی از راهبرد موازنه‌سازی نرم در برابر فشارهای ساختاری آمریکا باشد. بااین‌حال، ایران نباید رابطه با چین را به تابعی از رقابت چین و آمریکا تقلیل دهد. راهبرد مطلوب ایران، تبدیل هم‌سویی‌های موجود به منافع مشترک پایدار، بدون واگذاری استقلال تصمیم‌گیری و بدون وابستگی راهبردی یک‌جانبه است.در مجموع باید گفت مسئله ایران امروز صرفاً ضرورت گسترش رابطه با چین نیست؛ بلکه ضرورت عبور از دیپلماسی مناسباتی به دیپلماسی راهبردی است. رابطه‌ای که بر دیدارها، بیانیه‌ها و توافق‌های کلی استوار باشد، الزاماً به قدرت ملی تبدیل نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، ایجاد سازوکارهایی است که منافع مشترک را به نتایج قابل‌اندازه‌گیری و ظرفیت‌های پایدار تبدیل کنند.
در این چارچوب، سه اولویت باید در کانون سیاست ایران قرار گیرد:
نخست، اقتصادی‌سازی راهبردی روابط از طریق توسعه سرمایه‌گذاری مولد، انتقال فناوری، تسهیل مبادلات مالی و افزایش سهم ایران در شبکه‌های اقتصادی چین.
دوم، نهادینه‌سازی همکاری‌های سیاسی و امنیتی در چارچوبی واقع‌گرایانه، متناسب با منافع مشترک و ظرفیت‌های واقعی دو کشور.
سوم، اتصال سیاست چین به راهبرد کلان توسعه ایران؛ به‌گونه‌ای که همکاری با پکن نه جایگزین سیاست منطقه‌ای و تنوع‌بخشی روابط خارجی، بلکه مکمل آن باشد.
پکن هم باید یک واقعیت بنیادین را در محاسبات راهبردی خود درباره غرب آسیا بازتعریف کند: ایرانِ پس از جنگ چهل‌روزه، از نظر موقعیت ژئوپلیتیکی، ظرفیت اثرگذاری امنیتی و نقش‌آفرینی در معادلات منطقه‌ای، با ایرانِ پیش از جنگ قابل مقایسه نیست. جنگ، صرفاً یک رویارویی نظامی نبود؛ بلکه نقطه عطفی در بازتعریف جایگاه ایران در معادلات قدرت منطقه‌ای و شکل‌گیری ترتیبات امنیتی آینده غرب آسیا محسوب می‌شود.از این منظر، چین باید در ارزیابی‌های خود از ایران، از چارچوب‌های پیشین و محاسبات مبتنی بر وضعیت گذشته عبور کند. ایران در حال ورود به مرحله‌ای است که در آن، نه‌فقط یکی از بازیگران مؤثر منطقه، بلکه یکی از تعیین‌کنندگان اصلی قواعد و ترتیبات نظم امنیتی آینده خواهد بود. به بیان دیگر، معماری امنیتی و ژئوپلیتیکی غرب آسیا بدون درنظرگرفتن نقش محوری ایران، از مشروعیت راهبردی و قابلیت اجرایی کافی برخوردار نخواهد بود.