آیتالله حسین وحید خراسانی، مرجع نامدار جهان تشیع، پس از دههها تحصیل، تدریس تربیت شاگرد و خدمت عاشقانه به محضر اهلبیت عصمت و طهارت(علیهمالسلام) درگذشت
فقیه فاطمی
گروه فرهنگی
آیتالله حسین وحید خراسانی، مرجع نامدار شیعه، پس از دههها تحصیل، تدریس و تربیت شاگرد در حوزههای علمیه نجف و قم، در ۱۰۵سالگی درگذشت؛ فقیهی که در کنار جایگاه علمی و استادی خود، به خادمی اهلبیت و اهتمام ویژه به پاسداشت شعائر شیعی، بهویژه عزاداری حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها، شناخته میشد.
سحرگاه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، حوزههای علمیه و جامعه شیعی یکی از مراجع برجسته و استادان نامدار خود را از دست دادند. آیتاللهالعظمی حاج شیخ حسین وحید خراسانی پس از بیش از یک قرن زندگی و نزدیک به هفت دهه فعالیت علمی و تبلیغی، دار فانی را وداع گفت. او از جمله شخصیتهایی بود که نامشان در تاریخ معاصر حوزه علمیه قم، با فقاهت، تدریس و تربیت نسلهایی از طلاب و فضلا پیوند خورده است؛ اما برای شناخت کامل شخصیت او، نمیتوان تنها به جایگاه مرجعیت و کارنامه علمیاش بسنده کرد.
وجه دیگری از زندگی او، دلبستگی عمیق به خاندان عصمت و طهارت و اهتمام عملی به پاسداشت نام و یاد آنان بود؛ وجهی که در سیره شخصی او، گاه حتی آشکارتر از موقعیت علمی و اجتماعیاش جلوه میکرد.
از نیشابور تا کرسی درس نجف و قم
آیتالله وحید خراسانی در نیشابور چشم به جهان گشود و تحصیلات علوم دینی را در مشهد آغاز کرد. پس از فراگیری مقدمات و ادبیات عرب، از محضر استادان برجسته حوزه مشهد بهره برد و در دروس خارج فقه و علوم عقلی نزد استادانی همچون آیتالله میرزا مهدی اصفهانی، میرزا مهدی آشتیانی و شیخ هاشم قزوینی حاضر شد. او همچنین فلسفه و حکمت را نزد استادانی چون میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی فرا گرفت.
در سال ۱۳۲۷ خورشیدی، پس از مباحثه علمی با آیتالله سیدمحمد حجت کوهکمرهای، اجازه اجتهاد دریافت کرد. با این حال، برای تکمیل مطالعات و بهرهمندی از محضر بزرگان حوزه نجف، راهی عراق شد. در نجف در درس آیات عظام سیدعبدالهادی شیرازی، سیدمحسن حکیم و بهویژه سیدابوالقاسم خویی شرکت کرد و از محضر علمی آنان بهره برد.
او از سال ۱۳۳۷ در نجف به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت و این فعالیت را نزدیک به دوازده سال ادامه داد. در سال ۱۳۴۹ به ایران بازگشت و پس از اقامتی کوتاه در مشهد، راهی قم شد؛ شهری که تا پایان عمر محل اقامت، تدریس و فعالیت علمی او باقی ماند.
استادی در تراز فقاهت حوزه
آیتالله وحید خراسانی از استادان پرآوازه درس خارج حوزه علمیه قم بود. جلسات درس او طی دهههای متمادی از محافل پررونق علمی حوزه به شمار میرفت و شمار زیادی از طلاب و فضلای حوزههای علمیه در محضرش به تحصیل پرداختند. او تا سال ۱۳۹۷ به تدریس رسمی خارج فقه و اصول اشتغال داشت و پس از آن، به دلیل کسالت، جلسات درس خود را متوقف کرد.
جایگاه علمی او بهخصوص در دانش اصول فقه و فقه استدلالی مورد توجه استادان و پژوهشگران حوزه بود. دقت در بررسی روایات، واکاوی مبانی استنباط احکام، تتبع در آرای فقهای پیشین و پرهیز از عبور سطحی از مسائل علمی، از ویژگیهای روش اجتهادی و تدریس او به شمار میرفت. دروس او صرفاً به نقل و بررسی اقوال محدود نمیشد و رویکردی پژوهشی و تحلیلی داشت. آیتالله علیاکبر رشاد نیز در توصیف جایگاه علمی او، به تسلط ویژهاش بر دانش اصول و نقش او در بسط و توسعه مکتب اصولی محقق اصفهانی اشاره کرده است.
از آثار علمی او میتوان به شرح شرایعالاسلام، حاشیه بر کفایةالاصول، حاشیه بر مکاسب محرمه و حاشیه بر عروةالوثقی اشاره کرد. در کنار این آثار تخصصی، تألیفاتی در حوزه اعتقادات، امامت و ولایت اهلبیت و احکام شرعی نیز از او به یادگار مانده است؛ آثاری همچون «حلقه وصل رسالت و امامت» و «ریحانةالرسول».
پس از رحلت آیتالله محمدعلی اراکی در سال ۱۳۷۳، نام آیتالله وحید خراسانی نیز در شمار مراجع تقلید مورد تأیید جامعه مدرسین حوزه علمیه قم قرار گرفت. بدین ترتیب، او در شمار مراجع شناختهشده و اثرگذار معاصر شیعه قرار داشت؛ جایگاهی که حاصل دههها تحصیل، تحقیق، تدریس و حضور در سنت علمی حوزههای مشهد، نجف و قم بود.
خادمی در محضر اهلبیت؛ از درس فقاهت تا صف عزاداران
با وجود چنین جایگاه علمی و مرتبهای در فقاهت، یکی از شاخصههای برجسته شخصیت آیتالله وحید خراسانی، ارادت و خادمی خالصانه او در محضر اهلبیت عصمت و طهارت علیهمالسلام بود. او تنها عالمی نبود که از فضائل و مقامات اهلبیت سخن بگوید؛ بلکه بزرگداشت شعائر آنان را مسئولیتی همیشگی میدانست و خود نیز در عمل به آن اهتمام داشت.
در میان مناسبتهای مذهبی، عزاداری حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها جایگاهی ویژه در سیره او داشت. آیتالله وحید خراسانی بر عمومیشدن مراسم فاطمیه و حضور هیئتهای مذهبی در معابر و خیابانها تأکید میکرد. در نگاه او، شهادت حضرت زهرا سلاماللهعلیها صرفاً مناسبتی برای برگزاری مجالس محدود و سوگواری در محافل خاص نبود؛ بلکه باید به عنوان روز عزای پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، در فضای عمومی جامعه نیز مورد توجه قرار میگرفت.
این اهتمام در رفتار شخصی او نیز نمود داشت. در سال ۱۳۹۸، در آستانه ایام فاطمیه، از هیئتهای مذهبی خواست تا با حضور در خیابانها و برگزاری دستههای عزاداری، به ساحت امیرالمؤمنین علیهالسلام و دیگر اهلبیت اظهار تسلیت کنند. حتی در سال ۱۳۹۹ و در اوج همهگیری کرونا، هنگامی که درباره چگونگی برگزاری مراسم فاطمیه از او پرسیده شد، تأکید کرد که فاطمیه نباید تعطیل شود و باید با رعایت دستورالعملهای بهداشتی و توصیه متخصصان، به بهترین وجه اقامه شود.
اما شاید گویاترین جلوه این ارادت، حضور خود او در میان عزاداران بود. آیتالله وحید خراسانی با وجود کهولت سن، در دستههای عزاداری اهلبیت شرکت میکرد و همراه طلاب، روحانیون و مردم قم از دفتر خود در خیابان صفائیه به سمت حرم حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها حرکت میکرد. این حضور تنها به فاطمیه اختصاص نداشت و در مناسبتهایی همچون شهادت امیرالمؤمنین، امام صادق و امام حسن عسکری علیهمالسلام نیز جلوه داشت.
این تصویر، وجهی مهم از شخصیت او را آشکار میکرد: مرجعی که سالها در جایگاه استادی حوزه، پیچیدهترین مباحث فقه و اصول را تدریس کرده بود، در برابر مصائب خاندان پیامبر، خود را در جایگاه یک عزادار و خادم میدید. برای او، شأن علمی و مرجعیت نه مانعی برای اظهار خضوع در برابر اهلبیت، بلکه با چنین ارادتی معنا پیدا میکرد. آخرین جلوه این سیره نیز در روزهای پایانی عمرش دیده شد. طبق برنامه اعلامشده دفتر او، مراسم عزاداری فاطمیه در ۲۲ آبان ۱۴۰۵ برگزار شد و دسته سوگواری از دفترش به سمت حرم حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها حرکت کرد؛ تنها چهار روز پیش از آنکه خبر درگذشت این مرجع تقلید منتشر شود.
آیتالله وحید خراسانی را میتوان در دو ساحت به یاد آورد: فقیهی که عمر خود را صرف تحقیق، تدریس و تربیت شاگرد در حوزههای علمیه کرد و عالمی که دلبستگی به اهلبیت را در کانون زندگی خود قرار داده بود. میراث او تنها در آثار فقهی و اصولی و شاگردانی که پرورش داد خلاصه نمیشود؛ اهتمام به زنده نگهداشتن شعائر دینی، تعظیم فاطمیه و ترویج معارف اهلبیت نیز بخشی از کارنامه اوست.
شاید برای شناخت روح حاکم بر زندگی او، همین نکته کافی باشد که در کنار همه مراتب علمی و جایگاه بلند حوزوی، خادمی اهلبیت را شأنی جداگانه و فروتر از فقاهت نمیدید؛ بلکه آن را بخش جداییناپذیر هویت دینی و علمی خود میدانست.