کارشناسان ضعف نظارت را در قتل عام و سلاخی پرندگان مهاجر موثر میدانند
خطر انقراض پرندگان مهاجر
هرچند دوستداران محیطزیست در این موقع از سال چشم شان به آسمان است، اما صدای کشتار پرندگان مهاجر گوش شان را پر کرده است. صدایی که شاید در سالهای اخیر کرکنندهتر از گذشته باشد. تورهای هوایی و آذوقه مسموم اگر زندهشان بگذارد، داس مرگ گلولهای در اسلحه میشود که پرواز را برایشان یک رویا میکند!
شکار پرندگان مهاجر موضوعی با قدمت نسبتاً طولانی است اما متأسفانه در سالهای اخیر ابعاد و شکل آن تغییر کرده و با توجه به وضعیت تالابهای کشور، کاهش جمعیت گونهها و تغییر کاربری بسیاری از زیستگاهها طی چند دهه گذشته، شکار پرندگان مهاجر رفته رفته به موضوعی نگرانکننده تبدیل شده و بر اساس گفتۀ مسئولان، استانهای خوزستان و مازندران و گلستان بیشترین سهم از قتلعام پرندگان مهاجر را دارند. آنطور که شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت از سازمان محیطزیست میگوید، این موضوع از چند جنبه قابل بررسی است. نخست مسائل اقتصادی در جوامع محلی که در کنار عوامل اجتماعی و فرهنگی میتوانند بر مسأله شکار غیرقانونی پرندگان و حتی شکار گونههایی که پیش از این تقاضا برای استفاده از گوشت آنها وجود نداشت، تأثیرگذار باشد. از دیگر موضوعات مهم، ادوات شکار و صید است. متأسفانه واردات، ساخت و عرضه سلاحهای شکاری و مهمات آنها در سالهای گذشته بدون اعمال نظر سازمان حفاظت محیط زیست انجام شده است. خوشبختانه در آخرین دستورالعمل اجرایی قانون شکار و صید، سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان یکی از دستگاههایی که حق اظهارنظر در مورد واردات و عرضه سلاح شکاری دارد، شناخته شده است، با اینحال این موضوع کافی نیست. نیازمند مطالعه گسترده درباره ظرفیت عرضه سلاح شکاری، اقدامات فوری برای جمعآوری سلاحهای غیرمجاز و ساماندهی عرضه مهمات این سلاحها هستیم. این اقدامات باید با نظر سازمان حفاظت محیط زیست انجام شود.
اما جدا از سلاحهای شکاری، عرضه ادواتی همچون تورهای هوایی برای صید پرندگان مهاجر در حال پرواز نیز به گفته رئیس سازمان محیطزیست نیازمند بررسی است. طبق قانون، برپایی تورهای هوایی ممنوع است. با توجه به تعدد استفاده از این تورها در استانهای شمالی، بهنظر میرسد همزمان با اقدامات برای جمعآوری تورهای برپا شده، با همکاری دستگاههای دیگر باید اقداماتی نیز برای محدودیت عرضه این ادوات انجام شود.
برنامهریزی اصولی و هدفمند چاره کار است
علیرغم اینکه معاون محیط طبیعی سازمان محیطزیست پیشتر عنوان کرده، انجام مطالعات و بررسیها برای تعیین وضعیت پرندگان مهاجر و تجدید نظر در مورد شکل، تعداد و نحوه صدور پروانههای شکار پرندگان در کشور در دستور کار سازمان است، برخورد با متخلفانی که از روشهای غیرقانونی همچون برپایی تورهای هوایی، مسمومسازی غذا، آب و… اقدام به شکار غیرمجاز پرندگان میکنند، فقط با اقدامات ضربتی امکانپذیر نیست و نیازمند روشهایی نظاممند و همه جانبه و همکاریهای بین دستگاهی است. بنابراین فقط برخورد با متخلفان و مجازات آنها مطرح نیست بلکه باید با همکاری متخصصان، کنشگران و جوامع محلی سازوکارهایی ایجاد شود که اولاً هزینه تخلف برای متخلفان سنگینتر از سودهای مالیشان باشد و ثانیاً مشاغل و فعالیتهای سودآور و قانونی بدون آسیب به جمعیتهای وحشی و زیستگاههای آنان جایگزین اقدامات غیرقانونی شود.
قطعاً این راه نیازمند برنامههایی اصولی و هدفمند به همراه همکاریهای گسترده تمامی گروههای ذینفع هستیم و یکباره و در بازه زمانی کوتاهمدت نیز ممکن نخواهد بود.
رامین محمّدی زرهناسی در مطلبی به تشریح موضوع شکار پرداخته و اینکه حداقل دو گونه شکار داریم؛ نخست شکار از سر تفریح و دیگری شکار باهدف سرخوشی و امرار معاش و گذران زندگی.
او در «صنوبر» مینویسد، «نوع اول بنابر گفتۀ برخی از کارشناسان قابل کنترل است با این حال، مورد قبول بسیاری از اهالی محیطزیست و دوستداران حیاتوحش و امثال آنها نیست، ولی به هر جهت میتوان آن را تحمل و یا حداقل محدود کرد. امّا نوع دوّم در ایران به دو گونه مشاهده میشود: صید سنّتی و دامگستری محدود و عاقبتنگر، یعنی به گونهای که صیّاد همیشه محدودیتی برای شکار خود در نظر میگیرد و از روشهایی استفاده میکند که کمترین آسیب را به پرندگان مهاجر برساند. از این نوع میتوان دامگاههای سنّتی دوما یا دوماچال (در مازندران) را نام برد که سالیان درازی است استفاده میشود و به گفتۀ افراد بومی همیشه بوممحور، محدود و اقتصادی و پایدار بوده است. اما نوعی که امروزه بسیار شاهد آن هستیم، دامگستری و شکار وسیع و بدون هیچگونه ضابطه علمی و سنّتی است. البته این نوع شکار در دریای جنوب نیز به صورت ماهیگیری به روش صید ترال دیده میشود. برای پرندگان مهاجر نیز برپایی دامگاههای هوایی و استفاده از اسلحه، محمیه (تالابهای دستساز)، دانههای مسموم و تورهای هوایی، از جمله شیوههای مرسوم شکار پرندگان مهاجر در خوزستان و سایر شهرستانهای شمالی هستند. همچنین در برخی نقاط مثل تالاب شادگان، شکار با تورهای هوایی رایج است؛ در نقاطی هم مانند هویزه، سوسنگرد و تالاب بامدژ، محمیه (تالابهای دستساز) گسترده میشود. دراین شیوه محمیهدارها با خاکریزی اطراف زمین، آبگیرهای مصنوعی ایجاد میکنند و در نقاطی از آبگیر دانه میریزند و پرندگان مهاجر را به قربانگاه میکشانند. سپس در زمان مناسب، دام توری را که زیر آب تعبیه کردهاند میکِشند و پرندگان گرفتار دام میشوند. در فریدونکنار نیز تورهای هوایی، صید در شب و امثال آن، همانند خوزستان نسلکُشی پرندگان مهاجر را در پی دارد.»
شکار مشکل بزرگی برای بقای پرندگان است
«بازار غیرقانونی خرید و فروش پرندگان فریدونکنار در شمال و بازار پرندگان کیان اهواز در جنوب ایران، تنها دو نمونه از محل داد و ستد پرندگان سربریده مهاجر بوده است.» این را محمدعلی یکتانیک، درمانگر حیات وحش میگوید. این درمانگر معتقد است: شکار مشکل بزرگی برای بقای پرندگان است و وجود محمیه در تالابها بهخصوص تالابهای بامدژ و هورالعظیم، به مرگ گسترده پرندگان مهاجر انجامیده است. او توضیح میدهد: «محمیهها محلهایی هستند که شکارچیان غیرمجاز در حاشیۀ تالاب ایجاد میکنند و با مهیا کردن آب و دانه، پرندگان مهاجر را به سوی خود میکشانند. با جمع شدن پرندگان به تعداد قابل توجه، تورهای عظیمی که از قبل تعبیه شده است روی پرندگان میافتد و جمعیت زیادی از آنها تنها طی چند دقیقه نابود میشود. مشکل اما هنوز هم تمام نشده است. در سالهای اخیر روشی از کشتار پرندگان در حاشیۀ تالابها متداول شده که حتی باور آن سخت است! صیادان دانههای مورد علاقۀ پرندگان را به سم آغشته میکنند و در حاشیۀ تالاب میپاشند. پرندگان، کوچک و بزرگ، حلالگوشت و حرامگوشت، عادی و کمیاب، همگی با خوردن این دانهها به بدترین شکل ممکن تلف میشوند. دیگر جاندارانی هم که این پرندگان را بخورند از بین خواهند رفت و چرخۀ مرگ به شکل سیریناپذیری جریان مییابد.»
شکارچیان غیرمجاز زیر سایه ضعف نظارت به شکار گسترده روی آوردهاند
این درمانگر حیات وحش با هشدار نسبت به افزایش شکار پرندگان مهاجر در استان خوزستان میگوید: «متاسفانه معضل نسل کشی و شکار پرندگان مهاجر در کشور هنوز ادامه داشته و مدیریت نشده است؛ وضعیت شکار پرندگان به گونهای است که بنابر اعلام سازمانهای جهانی ایران بعد از عربستان رتبه دوم کشتار پرندگان مهاجر را دارد؛ به طوری که با افزایش شکار با کاهش جمعیت پرندگان روبهرو هستیم، این در حالی است که شکارچیان غیرمجاز زیر سایه ضعف نظارت محیط زیست به سمت شکار گسترده روی آورده و بازار خود را گسترش دادهاند.» یکتانیک ضعف نظارت و عملکرد محیط زیست را در قتل عام و سلاخی پرندگان مهاجر موثر دانسته و خاطرنشان میکند: محیط زیست متولی حفاظت از حیاتوحش و پرندگان است و به طور حتم باید با اتخاذ تدابیر ویژه، خاطیان و سودجویان را شناسایی و برخورد قاطع با آنها را در دستور کار قرار دهد.
اما نکته قابل تامل این است که در میان پرندگان مهاجر گونههای در معرض انقراض نیز وجود دارند که با شکار بیرویه به طور حتم نسل آنها در معرض تهدید قرار میگیردکه در این زمینه نیاز است سازمان حفاظت محیطزیست در فصل شکار، پایش و نظارت مناسبی را بر بازارهای محلی داشته باشد تا بتوان از اقدامات به عمل آمده توسط شکارچیان غیرمجاز برای شکار پرندگان مهاجرجلوگیری کرد.
لزوم کاهش تقاضای گوشت پرندگان مهاجر
این درمانگر حیات وحش تصریح میکند: «کاهش تقاضای گوشت پرندگان مهاجر میتواند نقش موثری درکاهش اقدام به شکار پرندگان مهاجر داشته باشد. از این رو خریداری نکردن مردم از بازار فروش گوشت پرندگان مهاجر فریدونکنار در استان مازندران و بازار کیان اهواز استان خوزستان میتواند نقش مهم و تاثیرگذاری در زمینه جلوگیری از شکار پرندگان مهاجر و فرهنگسازی در این زمینه داشته باشد. در همین راستا فعالان محیط زیست، دوستداران و حامیان حقوق حیوانات و برخی افراد مشهور باید باری دیگر کمپینی تحت عنوان «من از پرنده مهاجر حمایت میکنم» را در فضای مجازی بهراه بیندازند تا با افزایش آگاهی، مردم را به نخریدن گوشت پرندگان مهاجر تشویق و از این پرندگان حمایت کنند.»
نکته مهم آن است که حیوانات، بخشی از جامعه طبیعی و زیستمحیطی را تشکیل میدهند و در برقراری توازن در نظام طبیعت، نقش موثر و غیرقابل انکاری دارند. حیوانات مانند انسانها از حقوق خاص خویش مانند حق حیات، درمان، آرامش، زیست جمعی، پرهیز از هر نوع خشونت و هرگونه نسلکشی، حق استفاده از حیاتوحش و مانند آنها برخوردارند و هرگونه تعدی و تفریط نسبت به آنها یا حقوقشان، به منزله نقض حقوق آنان محسوب شده است.
عباس عاشوری، پرندهشناس و پژوهشگر حوزه محیطزیست دراین زمینه میگوید: «شکارچیان بیرحم پرندگان مهاجر که همه ساله با روشهای غیرمجاز همچون کراس، دام هوایی و شب دام دست به کشتار وسیع این گونههای ارزشمند میزنند، گاهی برای فرار از فشار افکار عمومی ادعا میکنند آنها فقط پرندگان نر را شکار میکنند و برای بقای نسل این پرندگان از شکارپرندگان ماده پرهیز دارند. این ادعا حتی اگر صحیح باشد، بازهم از نظر بسیاری از کارشناسان حیاتوحش، هیچ تاثیری در بقای نسل بسیاری از پرندگان مهاجر ندارد ؛ زیرا بسیاری از این پرندگان، از جمله انواع غازو اردکها «مونوگام» یعنی تکهمسره هستند و اغلب در این گونههای جانوری یک نر فقط با یک ماده، زندگی میکند و با شکار نرها، نه تنها نسل این پرندگان حفظ نمیشود، بلکه تعادل جمعیت شان نیز به هم میخورد.»
با مالکان رستورانهای متخلف برخورد کنید
در این میان کم نیستند دلالانی که حاضرند لاشه پرندگان مهاجر را در هر نقطه از کشور تحویل دهند، آنها فقط به پول فکر میکنند و به همین دلیل به مشتریهایشان وعده میدهند لاشه پرندگان مهاجر را فریز و برایشان ارسال میکنند. عباس عاشوری دراین باره به جام جم آنلاین میگوید: «در این بین بیشترین سود را در کنار دامگاهداران، مالکان رستورانهای اشرافی به جیب میزنند؛ چراکه با درج گوشت پرندگان وحشی در فهرست غذایشان قیمت را چند برابر میکنند. مانند فسنجان با گوشت غاز وحشی. بنابراین برای کاهش قتلعام پرندگان مهاجر در شمال کشور علاوه بر برخورد با دامگاهداران باید با مالکان رستورانهای متخلف نیز برخورد کرد و با اجرای برنامههای فرهنگی، شرایطی به وجود آورد تا مشتری چنین رستورانهایی نیز خوردن خوراکی را که از گوشت پرندگان مهاجر تهیه میشود، ارزش نداند.»
رامین محمّدی زرهناسی، عضو باشگاه پرندهنگری ایرانیان دراین رابطه هشدار میدهد که گوشت پرندگان مهاجر را نباید مصرف کرد. او میگوید: «پرندگان مهاجر در مسیر سفر خود مجبور هستند در مکانهایی فرود آیند که به لحاظ بهداشت و مسائل تغذیهای در وضعیت بسیار نامناسبی حداقل برای انسانها هستند. بسیاری از تالابهای ما متأسفانه با ورود فاضلابها آلوده هستند و اگر هم به عنوان زیستگاه جانوری مناسب باشند، برای انسانها خطرناک هستند. دیگر این قاعدۀ فرهنگی که «قدیمیها درست میگفتند» و یا «اینها خوب هستند»، در قرن بیست و یکم پذیرفته نیست. وجود این پرندگان فقط برای محیطزیست لازم است و بهتر است ما انسانها با مشاهده و استفاده از زیباییهای آنها در حیاتوحش از وجودشان لذت ببریم. زمان خوردن گوشت حیاتوحش دیگر به سر آمده و مهر باطل بر آن خورده، طبهای سنّتی که با نامهای مختلف در جامعۀ امروز ما وجود دارند و بسیار هم تبلیغ میشوند باید پاسخگو باشند که در کدام جامعۀ آماری و با کدام مدارک عینی خواص این تجویزهایشان را ثابت کردهاند؟ در کدام منبع معتبری ثابت شده که خوردن گوشت پرندگان وحشی مناسب بوده و بسیار مفید است؟ همچنین دانشمندان حوزههای علوم انسانی و طبیعی هم باید با شهامت در این میدان وارد شده و دلیل بیاورند و سکوت خود را بشکنند. این وضع فاجعهبار شکار پرندگان وحشی در ایران باید توسط ایشان محکوم شود. چگونه میتوان باور کرد که در میان این طبقۀ تحصیلکرده، هم خریدار گوشت شکار و هم شکارچی دیده شود؟ باید شاهد آن باشیم که جامعۀ علمی و فرهنگی با نفوذ کلام خود شجاعانه اقدام به نهی از خوردن گوش شکار نماید تا حداقل این موضوع تبدیل به یک ضدّارزش اجتماعی شود.»