پیام سهمحوری قالیباف نمایانگر بلوغ ایران در سیاست خارجی است
هندسه دیپلماسی واقعگرا
گروه سیاسی
در سپهر سیاستگذاری کلان جمهوری اسلامی ایران، عبور از دیپلماسی مبتنی بر «اعتماد و لبخند» و رسیدن به دکترین «واقعگرایی تهاجمی و بازدارنده»، یک نقطه عطف تاریخی محسوب میشود. پیام اخیر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس هیئت مذاکرهکننده ایران، که در سه محور کلیدی و قاطعانه تدوین شده است، تنها یک بیانیه سیاسی گذرا نیست؛ بلکه مانیفست و دکترین نوین سیاست خارجی ایران در مواجهه با نظام سلطه و به ویژه ایالات متحده آمریکا است. این پیام صریح، خط بطلانی بر دههها تئوریپردازیهای آرمانگرایانه و لیبرال در عرصه دیپلماسی میکشد و جایگاه مؤلفههای قدرت ملی، به ویژه قدرت نظامی و موشکی را به عنوان یگانه ضامن بقا و پیشبرد اهداف کشور در نظام آنارشیست بینالمللی تثبیت میکند. در این گزارش تحلیلی، به واکاوی ریشههای این دکترین، منطق نهفته در هر یک از این سه محور و پیامدهای فاجعهبار فقدان چنین نگاهی در عرصه حکمرانی خواهیم پرداخت.
دیپلماسی میدانی؛ موشکها به جای واژهها
محور نخست پیام رئیس هیئت مذاکرهکننده ایران، یک تغییر پارادایم بنیادین را به تصویر میکشد: «ما امتیازات را نه با گفتوگو، بلکه با موشکها میگیریم، در مذاکره فقط آنها را تفهیم میکنیم.» این گزاره، تجلی عینی ادغام «میدان» و «دیپلماسی» است که در سالهای گذشته همواره به عنوان دو بال پرواز سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران مورد تأکید رهبر معظم انقلاب قرار داشته است. در جهان امروز که زبان زور و هژمونی نظامی بر قوانین بینالمللی سایه افکنده است، دیپلماسیِ تهی از پشتوانه قدرت سخت، چیزی جز التماس محترمانه نیست.
دستگاه دیپلماسی نوین ایران به این درک راهبردی رسیده است که میز مذاکره، محل خلق قدرت نیست، بلکه صرفاً آوردگاهی برای نقد کردن چکهایی است که پیشتر در میدان نبرد و در سیلوهای موشکی امضا شدهاند. کشورهای غربی و در رأس آنها ایالات متحده آمریکا، در طول تاریخ ثابت کردهاند که هرگز بر اساس منطق حقوق بشر، عدالت یا احترام متقابل به کشوری امتیاز نمیدهند. آنها تنها در برابر قدرتی که منافع و پایگاههایشان را تهدید کند، وادار به عقبنشینی میشوند. از این رو، زرادخانه موشکی ایران، پهپادهای پیشرفته و نفوذ منطقهای محور مقاومت، ابزارهای چانهزنی نیستند، بلکه خودِ سرمایهای هستند که طرف مقابل را مجبور به پذیرش شروط ایران میکنند. دیپلماتهای ایرانی در دکترین جدید، تنها وظیفه ترجمه قدرت موشکی و نظامی به متون حقوقی و سیاسی را بر عهده دارند تا به طرف غربی تفهیم کنند که هزینه تقابل با ایران، به مراتب از سود آن بیشتر است. این نگاه، پایانی بر دیپلماسی انفعالی و آغاز عصر دیپلماسی تهاجمی مبتنی بر قدرت واقعی است.
مرگ اعتماد؛ کنشگری بر مبنای راستیآزمایی عینی
دومین محور از این پیام راهبردی، به صراحت اعلام میکند: «اعتمادی به تضمینها و حرفها نداریم، فقط رفتارها معیار است. هیچ اقدامی پیش از اقدام طرف مقابل انجام نخواهد شد.» این بند، ریشه در یکی از تلخترین و در عین حال آموزندهترین تجربیات تاریخی ملت ایران دارد؛ تجربه توافق هستهای یا همان برجام. در آن دوران، نگاهی خوشبینانه در بخشهایی از ساختار سیاسی وجود داشت که گمان میکرد امضای مقامات غربی تضمینکننده اجرای تعهدات است. با این حال، خروج یکجانبه، غیرقانونی و قلدرمابانه آمریکا از برجام و انفعال شرمآور کشورهای اروپایی در جبران این خروج، درس بزرگی را برای دستگاه دیپلماسی ایران به همراه داشت. تجربه نشان داد که ساختار سیاسی ایالات متحده، به دلیل ماهیت دوگانه و نوسانات حزبی، و همچنین خوی استکباری ذاتی آن، فاقد هرگونه صلاحیت برای ارائه تضمینهای سیاسی و حقوقی است. وعدههای روی کاغذ، تعلیقهای موقت تحریمی و بیانیههای سیاسی، دیگر کمترین ارزشی برای جمهوری اسلامی ایران ندارند. دکترین نوین دیپلماسی ایران، مکانیزم «اقدام متناظر و هموزن» را جایگزین «اجرای پیشدستانه تعهدات» کرده است. ایران دیگر هرگز به عنوان طرف پیشگام در اجرای توافقات وارد عمل نخواهد شد و زیرساختهای راهبردی خود را به امید وعدههای نسیه دشمن تخریب نخواهد کرد. در این نگاه واقعبینانه، تنها رفع عملی و قابل راستیآزمایی تحریمها، امکان فروش آزادانه نفت، و تراکنشهای بیمانع بانکی است که میتواند مبنای هرگونه انعطاف دیپلماتیک قرار گیرد. این اصل بنیادین، راه را بر هرگونه بدعهدی مجدد میبندد و تضمین میکند که ایران بار دیگر در تله توافقات نامتوازن که در آن یک طرف به طور کامل تعهداتش را اجرا کرده و طرف دیگر صرفاً به صدور بیانیه بسنده میکند، گرفتار نخواهد شد.
صلح مسلح؛ آمادگی برای جنگ در فردای توافق
سومین و شاید عمیقترین محور پیام رئیس مجلس، ناظر بر دوران پس از توافق است: «پیروز هر توافقی کسی است که از فردای آن، بهتر برای جنگ آماده شود.» این جمله، تبلور اوج بلوغ استراتژیک جمهوری اسلامی ایران در شناخت ماهیت نظام بینالملل است. در نگاه سنتی و سادهلوحانه به روابط بینالملل، توافقات دیپلماتیک به معنای پایان خصومتها و آغاز دوران دوستی و همکاری تلقی میشد. اما واقعگرایی ناب ایرانی که مبتنی بر شناخت ماهیت استکبار جهانی است، به خوبی میداند که توافق با آمریکا، هرگز به معنای تغییر ماهیت دشمنی این کشور با اصل نظام جمهوری اسلامی نیست.
یک توافق، در بهترین حالت، صرفاً یک آتشبس تاکتیکی و مقطعی برای مدیریت تنش است. ایالات متحده از فردای هر توافقی، تلاش خواهد کرد تا از طریق روزنههای ایجاد شده، ساختار دفاعی و امنیتی ایران را تضعیف کرده و برای ضربه زدن در زمان مناسبتر آماده شود. بنابراین، برنده واقعی میز مذاکره کسی است که از فضای تنفس ایجاد شده پس از توافق، برای تقویت بنیه دفاعی، توسعه نسل جدید موشکها، تعمیق عمق راهبردی و مصونسازی اقتصاد داخلی خود در برابر شوکهای آینده استفاده کند. توافق نباید منجر به خوابآلودگی راهبردی و غفلت از توطئههای دشمن شود. بلکه بالعکس، فردای توافق، زمان آغاز یک مسابقه تسلیحاتی و اطلاعاتی جدید برای حفظ و ارتقای سطح بازدارندگی است. این رویکرد، تضمین میکند که دشمن حتی پس از توافق نیز نتواند با محاسبه غلط از ضعف فرضی ایران، دست به ماجراجویی بزند.
کابوس فقدان دکترین واقعگرایی؛ ایران در لبه پرتگاه
برای درک بهتر اهمیت این دکترین سهبندی، باید به این پرسش بنیادین پاسخ داد که اگر این نگاه واقعبینانه و مبتنی بر قدرت در دستگاه دیپلماسی ایران حاکم نبود، چه سرنوشتی در انتظار کشور بود؟ فقدان چنین نگاهی، به معنای بازگشت به دوران دیپلماسی التماسی و پذیرش نظم هژمونیک غربی است؛ رویکردی که پیامدهای نظامی و امنیتی آن برای استقلال و تمامیت ارضی ایران فاجعهبار خواهد بود.
در گام نخست، اگر ایران قدرت نظامی و موشکی خود را پشتوانه دیپلماسی قرار ندهد و به دنبال گرفتن امتیاز صرفاً از طریق لبخند و گفتوگو باشد، سیگنالی از ضعف و انفعال را به واشنگتن و تلآویو مخابره خواهد کرد. در ادبیات استراتژیک غربی، ضعف همواره دعوتکننده به تجاوز است. اگر نظام سلطه احساس کند که ایران از استفاده از ابزارهای قدرت خود واهمه دارد یا حاضر است برای رسیدن به توافق اقتصادی از مؤلفههای دفاعی خود عقبنشینی کند، سناریوی حملات غافلگیرانه نظامی به زیرساختهای حیاتی، هستهای و نظامی کشور به سرعت روی میز فرماندهان سنتکام و رژیم صهیونیستی قرار خواهد گرفت. تاریخ خاورمیانه مملو از نمونههایی است که کشورهای سازشکار، دقیقاً در زمانی که فکر میکردند با خلع سلاح خود و اعتماد به غرب به امنیت دست یافتهاند، آماج ویرانگرترین حملات نظامی قرار گرفتند. تجربه تلخ لیبی و عراق پیش چشم سیاستگذاران ایرانی است؛ کشورهایی که در پی جلب اعتماد غرب، برنامههای بازدارنده خود را متوقف کردند و در نهایت با تهاجم نظامی همهجانبه و فروپاشی ساختارهای ملی خود مواجه شدند.
در گام دوم، اگر اصل «راستیآزمایی عملی و عدم اعتماد به تضمینهای کاغذی» در دستور کار نباشد، ایران بار دیگر در معرض بدعهدیهای دیپلماتیک ایذایی قرار خواهد گرفت. این بدعهدیها تنها به معنای لغو یک توافق نیست؛ بلکه مکانیسمی است که از طریق آن، دشمن اقتصاد کشور را شرطی کرده و آن را در یک وضعیت تعلیق و بیثباتی دائمی نگه میدارد. در این سناریو، غرب با دادن وعدههای مبهم و طولانی کردن روند مذاکرات، از یک سو مانع از شکلگیری اقتصاد مقاومتی و نگاه به داخل در ایران میشود و از سوی دیگر، با حفظ ساختار تحریمها، حلقه محاصره را تنگتر میکند. این نوع از برهم زدن توافقات که ماهیتی فرسایشی دارد، میتواند از هر حمله نظامی مخربتر باشد، زیرا سرمایههای اجتماعی را هدف قرار داده و ماشین اقتصاد ملی را فلج میکند. در نهایت، اگر ایران فردای توافق را زمان استراحت و صلح پایدار بپندارد و از تقویت روزافزون ماشین جنگی و دفاعی خود غافل شود، در واقع خود را برای یک شکست استراتژیک در آیندهای نزدیک آماده کرده است. دشمنانی که امروز به دلیل ترس از موشکهای نقطهزن و قدرت شبکهای محور مقاومت پای میز مذاکره نشستهاند، در صورت مشاهده هرگونه توقف یا کندی در توسعه این توانمندیها، بلافاصله توافق را زیر پا گذاشته و از موضع قدرت وارد عمل خواهند شد.
پیام سه محوری محمدباقر قالیباف به عنوان رئیس هیئت مذاکرهکننده ایران، نمایانگر بلوغ سیاسی و عبور کامل نهادهای تصمیمگیر جمهوری اسلامی ایران از توهمات لیبرالیستی در سیاست خارجی است. این دکترین که بر پایه «اولویت میدان بر دیپلماسی»، «بیاعتباری تضمینهای کتبی در برابر اقدامات عملی» و «لزوم ارتقای مستمر بازدارندگی حتی در شرایط صلحآمیز» بنا شده است، یگانه راهبرد تضمینکننده بقا، پیشرفت و اقتدار ایران در جهان پرآشوب کنونی است. جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر این واقعگرایی سرسختانه، نشان داده است که دیگر ابزاری در بازی قدرتهای بزرگ نخواهد بود، بلکه خود به عنوان یک قدرت نوظهور و مستقل، قواعد بازی را بر مبنای منافع ملی، عزت اسلامی و قدرت موشکی خود به نظام بینالملل دیکته میکند. این مسیر، ضامن امنیت ملی در برابر هرگونه ماجراجویی نظامی و باجخواهی دیپلماتیک است و افق روشنی از استقلال راهبردی را پیش روی ملت بزرگ ایران قرار میدهد.