نقش اربعین حسینی در شکل گیری امت اسلامی
محمد علی امانی
حضور گسترده محبان اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام در مراسم اربعین حسینی، نمادی عینی و زیبا از اتصال اعضای امت واحد اسلامی به یکدیگر محسوب می شود. اربعین حسینی، تنها یک مناسبت مذهبی یا آیین سوگواری نیست؛ بلکه پدیدهای اجتماعی، فرهنگی و تمدنی است که ظرفیت بزرگی برای تقویت همبستگی میان مسلمانان و شکلگیری مفهوم «امت واحد اسلامی» دارد. حضور میلیونها زائر از ملتها، زبانها، قومیتها و مذاهب گوناگون در مسیر نجف اشرف به کربلای معلی، تصویری از امکان همگرایی انسانهای آگاه ، خداجو و عدالت طلب بر محور ارزشهای مشترک ارائه میکند.
مفهوم امت واحد در قرآن کریم بر وحدت انسانهای مؤمن، پرهیز از تفرقه و حرکت در مسیر توحید، عدالت و کرامت انسانی استوار است. در این نگاه، تفاوتهای قومی، زبانی و جغرافیایی نباید مانعی برای همدلی و همکاری باشد. اربعین از آن جهت اهمیت دارد که این مفهوم را از سطح شعار به عرصه تجربهای زنده و ملموس منتقل میکند. در راهپیمایی اربعین، افراد بسیاری از کشورهای مختلف در کنار یکدیگر حرکت میکنند؛ بیآنکه زبان، ملیت یا موقعیت اقتصادی آنان عامل برتری یا جدایی باشد.در اندیشه حضرت امام خمینی (ره) و حضرت امام خامنه ای (ره)، واژه امت واحد اسلامی جایگاه والا و بی بدیلی دارد و در برهه حساس و سرنوشت ساز کنونی، باید بیش از پیش نسبت به آن توجه داشت. یکی از مهمترین عناصر وحدتآفرین اربعین، محوریت مکتب، گفتمان و شخصیت امام حسین علیه السلام است. قیام عاشورا برای مسلمانان و حتی بسیاری از آزادگان جهان، نماد ایستادگی در برابر ظلم، فساد و تحقیر انسان محسوب می شود. پیام امام حسین علیه السلام به گروه یا قوم خاصی محدود نمیشود؛ بلکه دعوتی فراگیر به آزادی، عدالتخواهی، مسئولیتپذیری و دفاع از کرامت انسانی است. بنابراین، گردهمایی اربعین میتواند مسلمانان را حول این ارزشهای مشترک به هم نزدیک کند.
این دعوت الهی ، محدود به برهه ای خاص از تاریخ ( زمان وقوع واقعه عاشورا) نبوده و امروز نیز چنین دعوت و ندایی در سرتاسر جهان طنین انداز شده است. فرهنگ خدمترسانی در اربعین نیز نقشی مهم در تقویت روح امت اسلامی دارد. موکبها و میزبانان، امکانات خود را بدون انتظار سود یا امتیاز در اختیار زائران میگذارند. غذا، آب، محل استراحت، خدمات درمانی و کمکهای گوناگون بهصورت داوطلبانه عرضه میشود. این رفتار، جلوهای از ایثار، اخوت اسلامی و ترجیح منافع جمعی بر فردگرایی است. زائر نیز تنها دریافتکننده خدمت نیست؛ بلکه خود را عضوی از یک خانواده بزرگ میبیند که مسئولیت حمایت از دیگران را بر عهده دارد.اربعین همچنین زمینه گفتوگو و شناخت متقابل را فراهم میکند. ارتباط میان زوار ، عراقی، پاکستانی، لبنانی، افغانستانی، عرب، ترک تبار ، آفریقایی و دیگر ملتها، بسیاری از پیشداوریها و فاصلههای فرهنگی را کاهش میدهد. هنگامی که انسانها در یک مسیر مشترک، سختی راه را تحمل میکنند و در شادی و اندوه یکدیگر شریک میشوند، احساس تعلق به هویتی بزرگتر از مرزهای ملی در آنان تقویت میشود.
اگر روحیه خدمت، عدالتخواهی، همدلی و مقاومت در برابر ظلم که در اربعین دیده میشود در زندگی روزمره و روابط میان جوامع اسلامی استمرار یابد، این حرکت عظیم میتواند گامی مؤثر در مسیر شکلگیری امت واحد اسلامی باشد.