مسعود پیرهادی
ترامپ در مواجهه با ایران، مجموعه‌ای از اهداف حداکثری را اعلام کرد که مرور آنها و مقایسه‌شان با نتایج حاصل‌شده، تصویری روشن از شکست محاسبات راهبردی او ارائه می‌دهد. برای ارزیابی این شکست، نباید صرفا به تعداد حملات، میزان خسارت‌های واردشده یا توان تخریبی آمریکا نگاه کرد. معیار اصلی، فاصله میان اهداف اعلام‌شده و نتایج به‌دست‌آمده است. در سیاست بین‌الملل، ممکن است کشوری در میدان نظامی خسارت‌های سنگینی به طرف مقابل وارد کند، اما در میدان راهبردی شکست بخورد؛ زیرا پیروزی صرفا به معنای تخریب توان دشمن نیست، بلکه به معنای تحمیل اراده سیاسی به اوست.
ترامپ در آغاز دوره دوم ریاست‌جمهوری خود، سیاست فشار حداکثری را احیا کرد. هدف اعلامی او محروم‌کردن ایران از منابع مالی، محدودسازی توان موشکی و منطقه‌ای و واداشتن تهران به کنارگذاشتن برنامه هسته‌ای بود. هم‌زمان، از تمایل به توافق سخن می‌گفت، اما مذاکره را با تهدید و ضرب‌الاجل همراه می‌کرد. پنج دور مذاکره برگزار شد، اما درست در آستانه دور ششم، رژیم صهیونیستی به ایران حمله کرد و مسیر تحولات به سمت جنگ دوازده‌روزه رفت.
ترامپ پس از حملات آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران، مدعی نابودی کامل برنامه هسته‌ای شد، اما چندی نگذشت که دوباره همان پرونده به یکی از اصلی‌ترین نگرانی‌های واشنگتن تبدیل شد. او در مقطعی از تغییر حکومت ایران سخن گفت و حتی مردم را به در دست گرفتن قدرت فراخواند، اما پس از ناکامی در تحقق این هدف، اعلام کرد که اساسا به دنبال تغییر رژیم نبوده است. این، یکی دیگر از تناقض‌های جدی میان اهداف اعلامی و مواضع بعدی او بود.
در جنگی که با مشارکت مستقیم آمریکا و رژیم صهیونیستی آغاز شد، اهداف ترامپ بلندپروازانه‌تر شد. نابودی توان موشکی و صنایع تولید موشک ایران، از بین بردن نیروی دریایی، قطع حمایت از نیروهای مقاومت، جلوگیری قطعی از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و فراهم‌کردن زمینه تغییر حکومت، محورهای اصلی این جنگ اعلام شدند.
او حتی تصریح کرد که هیچ توافقی جز تسلیم بی‌قیدوشرط ایران را نمی‌پذیرد.
اما نتیجه چه شد؟ ساختار سیاسی جمهوری اسلامی باقی ماند و رهبری جدید مستقر شد. توان موشکی ایران از میان نرفت. نیروی دریایی ایران نیز از معادلات راهبردی خلیج فارس حذف نشد.
مهم‌تر از همه، تنگه هرمز به یکی از اصلی‌ترین مسائل جنگ تبدیل شد؛ آبراهی که پیش از جنگ چنین سطحی از اختلال و تنش را تجربه نمی‌کرد. آمریکا که با ادعای تأمین امنیت منطقه وارد جنگ شده بود، ناچار شد بخش مهمی از توان خود را برای بازگشایی همین مسیر به کار بگیرد.
در پرونده هسته‌ای نیز فاصله میان خواسته اولیه و نتیجه مذاکرات آشکار شد. ترامپ که پیش‌تر خواستار توقف کامل غنی‌سازی و تعیین تکلیف فوری ذخایر اورانیوم ایران بود، در ادامه پذیرفت که موضوعات اصلی به مذاکرات بعدی موکول شود و برای بازپس‌گیری فوری ذخایر نیز عجله‌ای ندارد. همچنین رئیس‌جمهور آمریکا که تسلیم بی‌قیدوشرط را تنها گزینه قابل قبول می‌دانست، سرانجام با آتش‌بس و مذاکره برای پایان درگیری موافقت کرد. هرچند تفاهم‌های بعدی نیز پایدار نماند و درگیری‌ها دوباره از سر گرفته شد، همین تغییر موضع از تسلیم کامل به آتش‌بس و مذاکره، نشانه روشنی از محدودشدن گزینه‌های واشنگتن بود.
اما علت این ناکامی چه بود؟ نخستین خطای ترامپ، اشتباه گرفتن قدرت تخریب با قدرت تعیین سرنوشت بود. آمریکا بخشی از تأسیسات و زیرساخت‌های نظامی ایران را هدف قرار داد اما نتوانست از این اقدام، نتیجه سیاسی موردنظر خود را استخراج کند. قدرت یک کشور فقط در تجهیزات و ساختمان‌های آن خلاصه نمی‌شود؛ اراده اجتماعی، ظرفیت بازسازی، ساختار تصمیم‌گیری و توان تحمل هزینه‌ها نیز بخشی از قدرت ملی هستند.
خطای دوم، نادیده گرفتن ماهیت نامتقارن قدرت ایران بود. ترامپ با منطق برتری تسلیحاتی وارد میدان شد، اما ایران صرفا در زمین بازی آمریکا حرکت نکرد. جغرافیای راهبردی، توان موشکی و پهپادی و موقعیت تنگه هرمز، امکان تحمیل هزینه‌هایی را فراهم کرد که محاسبات اولیه واشنگتن را برهم زد. برتری در آسمان، لزوما به معنای تسلط بر دریا و امنیت انرژی جهان نیست.
خطای سوم، محاسبه نادرست درباره جامعه ایران بود. ترامپ تصور می‌کرد فشار خارجی، حمله نظامی و تشدید نارضایتی‌های داخلی می‌تواند به فروپاشی سیاسی منجر شود. اما اختلاف‌نظر مردم با مسئولان، لزوما به معنای پذیرش مداخله خارجی نیست. تهدید خارجی می‌تواند حتی در جامعه‌ای که با مشکلات و نارضایتی‌های جدی روبه‌روست، انگیزه دفاع از استقلال و تمامیت سرزمینی را تقویت کند.
خطای دیگر، فقدان راهبرد خروج و نادیده گرفتن هزینه‌های جنگ برای خود آمریکا بود. جنگ، علاوه بر هزینه‌های مالی و نظامی، فشار اقتصادی، افزایش قیمت انرژی، فرسایش ذخایر تسلیحاتی و نارضایتی سیاسی داخلی را به دنبال داشت. در چنین شرایطی، ادامه جنگ برای دولت ترامپ نیز به تصمیمی پرهزینه تبدیل شد. تهدیدهای مکرر و عقب‌نشینی‌های متوالی نیز به تدریج از اعتبار تهدیدهای او کاست.
برای ترامپ که سیاست را بیش از آنکه عرصه تحقق منافع ملی بداند، صحنه نمایش قدرت شخصی و تحقیر رقبا می‌بیند، شکست و تحقیر، چیزی بدتر از مرگ است. ناکامی در تحمیل خواسته‌هایش به ایران، عقب‌نشینی از شعار تسلیم بی‌قیدوشرط و شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان، مجموعه‌ای از ضربات حیثیتی را برای او رقم زده است. او که با ادبیات تهدید و تحقیر دیگران به میدان آمده بود، اکنون با واقعیتی روبه‌روست که بیش از هر چیز غرور شخصی و اعتبار سیاسی‌اش را نشانه گرفته است؛ خفتی که برای سیاستمداری با مختصات شخصیتی ترامپ، از هر شکست نظامی و حتی مرگ دردناک‌تر خواهد بود.