از مبارزه و فقاهت تا سیاست و حکمرانی، از ذوق هنری و سلوک عرفانی تا شهادت؛ سیدعلی خامنهای شخصیتی بود که هیچیک از عنوانهای بزرگ بهتنهایی برای وصف او کفایت نمیکرد
روایت حیات بینهایت
جواد شاملو
اگر سیدعلی خامنهای تنها یک مبارز با رژیم طاغوت بود؛ مبارزی که سالها در زندانهای آن رژیم شکنجه شده و پس از تحمل رنج و سختی، به تبعید در ایرانشهر فرستاده شده بود، باز هم مرد بزرگی به شمار میرفت. آقای شهید در دوران مبارزه شش بار به زندان رفت. البته در آن روزگار، رژیم پهلوی کسی را که به «خمینی خراسان» شهرت یافته بود، بهآسانی رها نمیکرد. همین لقب، خود شایسته تأملی جداگانه است. مردم در هنگامه شکلگیری انقلاب، زمانی که امام خمینی برای آنان یک منجی بزرگ، یک قیامکننده بیبدیل و یک بتشکن حقیقی بود، چنین لقبی را به سیدعلی خامنهای داده بودند. مردم بهآسانی نام و عنوان امام خود را بر دیگری نمیگذاشتند. آن روزها خمینی برای مردم تنها نام یک رهبر سیاسی نبود؛ نام یک حقیقت تاریخی، یک آرمان بزرگ و یک امید مقدس بود. در چنین فضایی، اینکه مردم شخص دیگری را نیز به این نام بخوانند، اتفاق کوچکی نبود. این لقب نشان میداد که آنان در وجود سیدعلی خامنهای چیزی فراتر از یک مبارز معمولی یا یک روحانی مخالف رژیم میدیدند.شهید سیدعلی خامنهای از مهمترین خطیبان انقلاب بود. خطبهها و سخنرانیهای او صرفاً ابزار انتقال خبر، تبلیغ یک اندیشه یا تهییج مردم نبود. او در تریبون، تنها یک سخنران نبود که حرفهای دیگران را بازگو کند؛ مردم در او یکی از صورتهای زنده نهضت را میدیدند. کلامش به حرکت و اندیشه انقلاب شکل میداد و از دل آگاهی دینی، افق سیاسی و اجتماعی تازهای پیش روی مخاطبان میگشود. او در آن سالها نه فقط مبلغ انقلاب، بلکه در قامت یکی از پایهگذاران فکری و اجتماعی نهضت ظاهر شده بود. مردم با شنیدن سخنان او، تنها از مواضع یک مبارز آگاه نمیشدند؛ با بخشی از منطق و هویت انقلابی آشنا میشدند. چنین جایگاهی را نمیتوان تنها با شمار سخنرانیها یا میزان شهرت یک خطیب توضیح داد. سخنرانان فراوانی در تاریخ یک نهضت حضور دارند، اما فقط برخی از آنان به چهرههایی تبدیل میشوند که بخشی از هویت آن نهضت را نمایندگی میکنند. سیدعلی خامنهای یکی از همان چهرهها بود.
اما آقای شهید تنها یک مبارز نبود. او در فقر متولد شده بود؛ در خانوادهای ساده و کمبرخوردار، اما برخوردار از ریشههای عمیق دینی و فرهنگی. مسیر زندگیاش از رفاه و امتیازهای اجتماعی آغاز نشده بود. او از همان نقطهای برخاست که بسیاری از بزرگان علم و معرفت برخاستهاند: از دل زندگی ساده، با تکیه بر استعداد، پشتکار، شوق دانستن و ارادهای که بهسادگی از حرکت بازنمیایستاد. در نوجوانی طلبهای باسواد و جدی بود و در جوانی به مرتبه اجتهاد رسید. اگر سیدعلی خامنهای هیچ نبود جز یک فقیه و مرجع دینی، باز هم باید او را در شمار شخصیتهای بزرگ علمی و دینی روزگار خود قرار میدادیم.آقا هیچگاه رساله عملیهای به شیوه متعارف بسیاری از مراجع منتشر نکرد؛ با اینهمه، نمیتوان از جایگاه علمی او سخن گفت و از شأن فقهیاش غفلت کرد. او در شمار استوانههای فقاهت بود؛ آن هم در دورهای که حوزه علمیه قم از قلههای علم و اجتهاد خالی نبود. قرار گرفتن در چنین جایگاهی، آن هم در کنار بزرگانی که هر یک عمری را در تحصیل و تدریس و تحقیق گذرانده بودند، دستاورد کوچکی نبود. فقاهت، صرفاً انباشتن محفوظات و آشنایی با اقوال و آرای گذشتگان نیست. فقیه باید بتواند میان متن و واقعیت، میان حکم و موضوع، و میان میراث علمی و مسائل نوپدید پیوند برقرار کند. باید از قدرت استنباط، دقت علمی، احاطه بر مبانی و توانایی تشخیص برخوردار باشد. سیدعلی خامنهای چنین ظرفیتهایی داشت و جایگاه علمی او را نمیتوان صرفاً با صورت رسمی مرجعیت یا داشتن و نداشتن رساله سنجید.اما آقای شهید تنها یک مجتهد نبود. او علم دین را به دانش محدود حوزوی فرو نمیکاست و اسلام را نیز در مجموعهای از احکام فقهی خلاصه نمیکرد. از همان دوران جوانی، استاد قرآن و سیره بود و به جهان گسترده معارف اسلامی با نگاهی فراتر از تخصصهای محدود و منفک مینگریست. برای او قرآن تنها کتابی برای تلاوت یا استناد در بحثهای علمی نبود؛ متن زندهای بود که باید با آن زندگی کرد، در آن اندیشید و از دل آن به فهم انسان، جامعه، تاریخ و سیاست رسید. سیره پیامبر و اهلبیت نیز در نگاه او مجموعهای از روایتهای تاریخی برای نقل در مجالس نبود؛ میدان فهم یک حرکت مستمر و یک مکتب زنده بود. او در پی آن بود که نسبت میان زندگی اولیای دین و مسائل انسان معاصر را کشف کند و نشان دهد که چگونه میتوان از دل آن میراث، پاسخ پرسشهای امروز را بیرون کشید.
بخش مهمی از آنچه بعدها در قالب کتابهایی چون «انسان ۲۵۰ ساله» و آثار دیگر در اختیار مخاطبان قرار گرفت، ریشه در همین سخنرانیها و درسگفتارهای سالیان جوانی او داشت. این نکته از چند جهت اهمیت دارد. نخست اینکه نشان میدهد اندیشه او درباره تاریخ سیاسی و اجتماعی اهلبیت، اندیشهای متأخر و حاصل سالهای طولانی حضور در قدرت نبود؛ این نگاه از سالهای جوانی در ذهن او شکل گرفته بود و با مطالعه، تدبر و تأمل پیوسته پرورش یافته بود. دوم اینکه او به سیره اهلبیت نگاهی منسجم داشت؛ نگاهی که زندگی امامان را مجموعهای از رفتارهای پراکنده و گاه بیارتباط نمیدید، بلکه در پی کشف خطوط پیوسته یک حرکت تاریخی و الهی در میان آنان بود. چنین نگاهی به مخاطب کمک میکرد که از جزئیات وقایع فراتر برود و وحدت یک راه را در فراز و فرودهای تاریخ امامت ببیند.
او در تفسیر قرآن نیز صاحب نظر و صاحب سبک بود. چهبسا کسی در فقه به مرتبه مرجعیت برسد، اما در تفسیر، سیرهشناسی یا شناخت تاریخی دین، از همان میزان احاطه و خلاقیت برخوردار نباشد. تخصصهای علمی، هرچند در یک منظومه معرفتی به یکدیگر پیوند دارند، لزوماً در یک فرد و به یک اندازه جمع نمیشوند. اما در شخصیت علمی سیدعلی خامنهای، این حوزهها در کنار یکدیگر رشد کرده بودند. او هم فقیه بود، هم قرآنشناس، هم مفسر، هم سیرهپژوه و هم صاحب نظریه درباره تاریخ اسلام. به همین دلیل، شاید عنوان «مرجع تقلید» بهتنهایی نتواند همه ابعاد علمی او را بازنمایی کند. او را باید فقیهی اسلامشناس دانست؛ عالمی که در آن، دانش فقهی با فهم قرآن، شناخت تاریخ و تأمل در سیره پیامبر و اهلبیت پیوند خورده بود.
اگر تنها زندگی علمی او را در نظر بگیریم و دیگر وجوه حیاتش را کنار بگذاریم، باز هم با شخصیتی بزرگ روبهرو خواهیم بود. اهمیت این زندگی علمی فقط در گستردگی محفوظات و تنوع موضوعات مورد علاقه او نبود؛ در نوع مواجههاش با دانش نیز بود. علم برای او امری جدا از زندگی، جامعه و مسئولیت تاریخی انسان نبود. آموختن، فهمیدن و اندیشیدن باید به درک درستتر از جهان و تکلیف انسان منتهی میشد. همین نگاه بود که به مطالعات دینی او وجهی زنده و اجتماعی میبخشید. او از دل قرآن و تاریخ، برای زمانه خود پرسش استخراج میکرد و از دل مسائل زمانه، دوباره به قرآن و سیره بازمیگشت. این رفتوآمد میان میراث و اکنون، یکی از ویژگیهای مهم شخصیت فکری او بود.
اما او صرفاً یک عالم و پژوهشگر دینی هم نبود. سیدعلی خامنهای، افزون بر مبارزات پیش از انقلاب، در سالهای پس از پیروزی انقلاب نیز از برجستهترین رجال جمهوری اسلامی و از چهرههای محوری تاریخ آن به شمار میرفت. ریاستجمهوری، حضور در مسئولیتهای مهم و ایفای نقش در مقاطع حساس، او را به چهرهای تبدیل کرده بود که مردم انقلاب را با او میشناختند. او در این سالها صرفاً صاحب یک منصب نبود؛ در متن حوادث حضور داشت و از نزدیک با دشواریهای ساختن و حفظ یک نظام سیاسی تازه روبهرو شد. در جبهههای جنگ حاضر شد، در معرض ترور قرار گرفت، تجربه حکمرانی و سیاستورزی اندوخت، در مجامع بینالمللی حضور پیدا کرد و تریبون نماز جمعه را به یکی از مهمترین رسانههای تبیین مواضع انقلاب تبدیل ساخت.
در آن سالها، نماز جمعه برای او تنها یک مناسک هفتگی یا فرصتی برای بیان چند موضع سیاسی نبود. این تریبون، محل تفسیر تحولات، تبیین مواضع انقلاب، گفتوگو با جامعه و صورتبندی مسائل کشور بود. او میکوشید میان رخدادهای روز و افق کلان انقلاب پیوند برقرار کند؛ از مسئله جنگ و سیاست خارجی تا مسائل اجتماعی، فرهنگی و فکری. خطبههای او گاه در حکم یک تحلیل سیاسی، گاه در جایگاه یک درس اخلاق و معرفت دینی و گاه همچون بیانیهای برای تعیین جهت حرکت جامعه عمل میکرد. در عرصه بینالمللی نیز با زبان و منطق سیاست سخن میگفت و میکوشید تصویری از هویت و مواضع جمهوری اسلامی ارائه کند. اگر تنها همین برهه از زندگی سیدعلی خامنهای را در نظر بگیریم، باز هم او را یکی از شخصیتهای برجسته تاریخ معاصر ایران خواهیم یافت.او در این دوران، سیاست را نه به معنای بازی قدرت و رقابت بر سر موقعیت، بلکه بهمثابه میدان مسئولیت و تصمیمگیری میفهمید. سیاستمدار بودن، تنها به حضور در جلسات و گفتوگوهای رسمی یا شناخت قواعد دیپلماسی نیست؛ سیاستمدار باید قدرت تشخیص نسبت میان لحظه و تاریخ را داشته باشد. باید بتواند از میان انبوه رخدادهای روزمره، آنچه را به سرنوشت یک ملت مربوط است تشخیص دهد و میان ضرورتهای فوری و مصالح بلندمدت تمایز بگذارد. سیدعلی خامنهای در سالهای مسئولیت اجرایی و سیاسی، با چنین مسائلی روبهرو بود و این تجربه، بخشی از شخصیت حکمرانی او را شکل داد.
اما آقا صرفاً یک سیاستمدار و رجل برجسته انقلاب هم نبود. او پس از رحلت امام خمینی، رهبری انقلاب و جمهوری اسلامی را بر عهده گرفت و ۳۷ سال در این جایگاه باقی ماند؛ مدتی که بیش از یکسوم عمر او را دربرمیگرفت. تصور ابعاد چنین مسئولیتی، بدون در نظر گرفتن پیچیدگیهای ایران ممکن نیست. حکمرانی در ایران اساساً کار سادهای نیست. ایران در جغرافیایی ویژه و در یکی از حساسترین مناطق جهان قرار گرفته است؛ جغرافیایی که همواره محل تلاقی منافع قدرتهای بزرگ، رقابتهای منطقهای، تنشهای سیاسی و امنیتی و دگرگونیهای تاریخی بوده است. منابع طبیعی، موقعیت راهبردی، وسعت سرزمینی و ظرفیتهای انسانی ایران، در کنار فرصتهای بزرگی که ایجاد میکنند، همواره آن را در معرض طمع و فشار قدرتهای بیرونی نیز قرار دادهاند. حکمرانی در چنین سرزمینی، جز با شناخت پیچیدگیهای تاریخی و ژئوپلیتیکی آن ممکن نیست.
اما دشواری رهبری ایران فقط به جغرافیا و مناسبات خارجی محدود نمیشود. جامعه ایران، جامعهای متکثر، متنوع و برخوردار از لایههای گوناگون فرهنگی، اجتماعی و سیاسی است. مردم این سرزمین قرنها در چهارراه تحولات جهان زندگی کردهاند؛ با جهان ارتباط داشتهاند، در برابر قدرتهای خارجی ایستادهاند، تجربههای گوناگون سیاسی را از سر گذراندهاند و همواره نسبت به سرنوشت سیاسی خود حساس بودهاند. ایرانیان مردمانی سیاستدوست و اهل بحث و داوریاند. در چنین جامعهای، رهبری کردن به معنای هدایت مجموعهای یکدست و همسو نیست. جامعهای که همه اجزای آن از ابتدا بر سر یک راهبرد توافق دارند، با جامعهای که در آن گرایشها، سلایق، برداشتها و خواستههای متنوعی وجود دارد، تفاوتی اساسی دارد.
از سوی دیگر، ساختار سیاسی جمهوری اسلامی نیز بر پایه یک سازوکار انتخاباتی و نهادی شکل گرفته است. رهبر در چنین ساختاری، با مسئولیتهای متعدد و نهادهای گوناگونی روبهرو است که هر یک جایگاه، اختیارات و سازوکار خود را دارند. رؤسای جمهور در دورههای مختلف با رأی مردم انتخاب شدهاند و لزوماً در همه زمینهها همنظر و همراستا با رهبر نبودهاند. در برخی دورهها، رئیسجمهور با مبانی و راهبردهای رهبری زاویه داشته و در برخی دورهها نیز دولتی که در آغاز با ایشان همسو به نظر میرسیده، در ادامه مسیر به اختلافات و شکافهای جدی رسیده است. این واقعیت، حکمرانی را به مسئلهای پیچیدهتر از صدور فرمان و انتظار برای اجرای آن تبدیل میکند.
اساساً بنای رهبر شهید انقلاب، ساختارسازی و عمل درون ساختار بود. او میخواست نظامی شکل بگیرد که با سازوکارهای مشخص و نهادهای پایدار اداره شود؛ نه اینکه همه امور به اراده و تصمیم شخصی یک فرد وابسته بماند. چنین رویکردی، بهخودیخود، دشواریهای خاص خود را دارد. کسی که میخواهد درون ساختار عمل کند، باید به الزامات آن تن بدهد؛ باید با نهادها کار کند، اختلاف دیدگاهها را تحمل کند، حدود اختیارات را در نظر بگیرد و در بسیاری از مواقع به جای تصمیمگیری یکطرفه، راه اقناع و گفتوگو را در پیش بگیرد. نمیتوان هم بر استقلال نهادها و اعتبار سازوکارهای قانونی تأکید کرد و هم انتظار داشت که همه اختلافات با یک دستور و در کوتاهترین زمان ممکن حلوفصل شوند.
در چنین وضعی، رهبر باید بارها توضیح دهد، استدلال کند، قانع سازد و مخالفت بشنود. گاهی باید با تصمیمی همراه شود که انتخاب نخست او نیست، اما در چارچوب ساختار قانونی کشور به تصویب رسیده است. گاهی باید صبر کند تا جامعه و نهادها تجربهای را از سر بگذرانند و نتیجه یک انتخاب آشکار شود. گاهی باید در برابر تهمتها و داوریهای نادرست سکوت کند و گاهی ناچار است از موضعی دفاع کند که فهم آن برای بخشی از جامعه آسان نیست. اینها دشواریهای پنهان حکمرانیاند؛ دشواریهایی که در گزارشهای روزانه و تیترهای خبری دیده نمیشوند، اما بخش بزرگی از حقیقت مسئولیت سیاسی را تشکیل میدهند.
در طول ۳۷ سال رهبری، سیدعلی خامنهای با دولتها، مجلسها، جریانهای سیاسی، بحرانهای اقتصادی، منازعات اجتماعی، تهدیدهای امنیتی و تحولات منطقهای و بینالمللی گوناگونی روبهرو شد. هر دوره، مسئله و اقتضای خود را داشت و هیچ نسخه واحدی برای مواجهه با همه این شرایط وجود نداشت. در برخی مقاطع، کشور به تصمیمهای فوری نیاز داشت؛ در برخی دیگر، حفظ ثبات و پرهیز از شتابزدگی اهمیت بیشتری پیدا میکرد. گاهی مسئله اصلی، ایستادگی در برابر فشار خارجی بود و گاهی حل اختلافات داخلی و حفظ انسجام اجتماعی. رهبری در چنین شرایطی، تنها داشتن قدرت تصمیمگیری نیست؛ توانایی تشخیص زمان، اولویت، مصلحت و پیامدهای هر تصمیم نیز هست.نکته مهم دیگر آن است که مسئولیت طولانیمدت او با بهرهمندی شخصی از امکانات و امتیازهای متعارف قدرت همراه نبود. سادهزیستی، در سراسر دوران رهبری او، یکی از ویژگیهای شناختهشده سبک زندگیاش بود. این مسئله را نباید تنها بهعنوان یک فضیلت شخصی یا نشانهای اخلاقی در حاشیه حکمرانی دید. میان نوع نگاه یک مسئول به قدرت و نوع زندگی او ارتباطی وجود دارد. کسی که در جایگاه عالی قدرت قرار میگیرد، همواره در معرض این خطر است که امکانات و امتیازهای آن جایگاه، به بخشی از زندگی عادیاش تبدیل شود و فاصله او با تجربه عمومی مردم افزایش یابد. سادهزیستی، دستکم در مقام یک انتخاب آگاهانه، تلاشی برای مقاومت در برابر همین منطق است؛ برای آنکه قدرت به امتیازی شخصی و جایگاه سیاسی به وسیلهای برای برخورداری فردی تبدیل نشود.
البته حکمرانی ۳۷ ساله در ایران، با همه این پیچیدگیها، تنها مجموعهای از دشواریها و بحرانها نبود؛ دورهای بود که در آن باید مسیر یک انقلاب در قالب یک نظام سیاسی ادامه پیدا میکرد. انقلابها معمولاً در لحظه پیروزی، از شور و عاطفه و همبستگی اجتماعی برخوردارند؛ اما حفظ دستاوردهای آنها و تبدیل آرمانها به نهادهای پایدار، کاری بهمراتب دشوارتر است. رهبر یک انقلاب پس از پیروزی، تنها با دشمنان بیرونی یا مخالفان سیاسی مواجه نیست؛ باید میان آرمان و امکان، میان خواسته و واقعیت، میان تحول و ثبات و میان ضرورتهای امروز و افقهای آینده نسبت برقرار کند. این مسئولیت، بهویژه در کشوری مانند ایران، بار سنگینی بر دوش رهبر میگذارد.
آقا اگر تنها یک حکمران ۳۷ ساله برای ایران بود، باز هم باید او را یکی از مهمترین شخصیتهای تاریخ معاصر ایران به شمار میآوردیم. کافی بود همین دوره طولانی مسئولیت، با همه مسائل و پیچیدگیهایش، در برابر ما قرار داشته باشد تا درباره اهمیت تاریخی او سخن بگوییم. اما او فقط یک حکمران نبود.
آقا تنها این هم نبود. در تمام دوران حیات طولانی خود، با شهادت نسبتی عمیق و عارفانه داشت. شهادت برای او صرفاً یک مفهوم اعتقادی، یک آرمان سیاسی یا عنوانی برای تجلیل از جانباختگان راه خدا نبود؛ حقیقتی بود که در متن جهانبینی و زیست معنوی او جای داشت. او از شهادت سخن میگفت، به آن عشق میورزید و زندگی را در افقی میدید که پایان آن به دیدار خداوند میرسد. این شوق، با جایگاه اجتماعی و سیاسی او تناقضی نداشت. اتفاقاً شاید یکی از شگفتیهای شخصیتش همین بود که در عین درگیر بودن با سنگینترین مسائل دنیای سیاست و حکمرانی، دلش از افق دیگری تغذیه میکرد. انسانی که ناچار بود درباره جنگ، اقتصاد، دیپلماسی، امنیت و آینده یک کشور تصمیم بگیرد، در درون خود به عالمی تعلق داشت که فراتر از این مناسبات بود.
او از آن دست آدمهایی نبود که عرفان را در گوشه خلوت و دور از مسئولیت اجتماعی جستوجو کنند. معنویت او با میدان زندگی پیوند داشت. در میان انبوه مسائل عمومی، از جهان توحید غافل نمیشد و در متن مسئولیتهای سیاسی، نسبت خود را با خداوند حفظ میکرد. شاید برای فهم این وجه از شخصیت او باید به همین جمع اضداد ظاهری توجه کرد: مردی که در عالیترین جایگاه قدرت سیاسی قرار داشت، اما در باطن، دل به رهایی از تعلقات دنیوی بسته بود؛ مردی که هر روز با محاسبات سخت قدرت و سیاست سروکار داشت، اما افق نهایی زندگی را در قرب الهی میدید؛ مردی که در برابر دشمنان، زبان صریح و ارادهای استوار داشت، اما در برابر خداوند، اهل خشوع و مناجات بود.
آقا در عین حال هنرمند بود و هنردوست. شعر را میشناخت، شعر میسرود و با جهان شاعران انس داشت. ادبیات برای او سرگرمیای در حاشیه زندگی نبود. شعر و رمان و هنر، راههایی برای شناخت انسان و جهاناند؛ راههایی که گاه پیچیدگیهای روح آدمی را بهتر از تحلیلهای مستقیم آشکار میکنند. کسی که با ادبیات مأنوس است، با صورتهای گوناگون رنج، عشق، امید، شکست، مقاومت و تنهایی انسان روبهرو میشود. او با روشنفکران نشستوبرخاست داشت، به آثار ادبی توجه میکرد و از جهان اندیشه و هنر بیگانه نبود. در عین حال، روحش پرنده آسمان توحید بود. این ترکیب نیز از ویژگیهای مهم شخصیت او به شمار میرفت: پیوند میان دیانت و هنر، میان سیاست و ادبیات، میان حضور در جهان پرآشوب انسانها و تعلق به افقی معنوی.
او را نمیتوان در یک قالب محدود کرد. اگر تنها با عنوان فقیه به سراغش برویم، بخشی از او را از دست دادهایم؛ اگر تنها سیاستمدار و حکمرانش بدانیم، بخش دیگری از وجودش را ندیدهایم؛ اگر تنها مبارز و انقلابی بشناسیم، از عالم و مفسر و ادیب و عارف او غافل شدهایم. هر یک از این عنوانها، بخشی از حقیقت او را نشان میدهد، اما هیچکدام بهتنهایی تمام شخصیتش را در بر نمیگیرد. شاید برای همین است که هر بار از زاویهای تازه به زندگی او نگاه میکنیم، با وجهی دیگر روبهرو میشویم؛ گویی هر بار دری به سوی عالمی تازه گشوده میشود. این همه در یک انسان جمع شده بود: مبارزی که شکنجه و تبعید را تجربه کرد، فقیهی که در شمار بزرگان حوزه قرار گرفت، قرآنشناسی که سالها درباره سیره اهلبیت اندیشید، سیاستمداری که در متن حوادث انقلاب حضور داشت، حکمرانی که ۳۷ سال بار سنگین رهبری ایران را بر دوش کشید، و انسانی اهل شعر و هنر و عرفان که دل در گرو شهادت داشت.
آه... آه...
و او تنها این هم نبود. او شهید شد. سرانجام، همان حقیقتی که سالها از آن سخن گفته و به آن عشق ورزیده بود، در برابرش قرار گرفت. شهادت او در جنگ رمضان، با مختصاتی همراه شد که بهتنهایی میتواند موضوع تأملی طولانی باشد: در حالی که زبان به روزه داشت و قرآن تلاوت میکرد، هدف حملات موشکی دشمن قرار گرفت و به شهادت رسید. دشمن برای حذف او به حملهای سنگین متوسل شد؛ اما آنچه از این واقعه در حافظه تاریخی باقی میماند، تنها قدرت تخریب سلاحها یا ابعاد عملیات نظامی نیست. تصویر انسانی است که در واپسین لحظات حیات، همچنان با روزه و قرآن پیوند داشت و با ارادهای استوار از جهان رفت. شهادت او با مشت گرهکرده نیز معنایی فراتر از یک تصویر دارد: او در برابر دشمن تسلیم نشد و پایان زندگیاش نیز با همان روحیهای رقم خورد که در سراسر حیات سیاسی و مبارزاتیاش دیده میشد.
و شاید از همین روست که شهادت او، برای کسانی که سالها با کلام و اندیشهاش زندگی کردهاند، تنها خبر فقدان یک رهبر یا مرگ یک شخصیت سیاسی نیست. هر کس با سخنانش مأنوس شده، هر کس در خطبههایش به وجد آمده، هر کس از تفسیر و تحلیلش چیزی آموخته و هر کس با دعا و روضه و کلام معنویاش گریسته است، نسبتی شخصی و عاطفی با این فقدان پیدا میکند. گویی هر یک از آنان نشانی از این پیوند را با خود حمل میکنند. شهادت او، برای دوستدارانش، از دست دادن چهرهای نیست که تنها از دور در قاب تلویزیون یا در صفحات تاریخ دیده باشند؛ فقدان انسانی است که بخشی از تجربه دینی، سیاسی و عاطفی آنان با نام و صدای او گره خورده است.
او اگر تنها یک شهید جنگ رمضان با چنین مختصاتی بود، باز هم شخصیتی بزرگ به شمار میرفت. انسانی که با روزه و قرآن، با ایمان و اراده، و با ایستادگی در برابر دشمن به شهادت رسیده باشد، در حافظه یک ملت جایگاهی ماندگار خواهد داشت. اما شگفتی ماجرا اینجاست که این شهادت، پایان زندگی شخصیتی بود که پیش از آن، در هر یک از میدانهای مبارزه، علم، سیاست، حکمرانی، هنر و عرفان نیز میتوانست بهتنهایی صاحب نام و جایگاهی بزرگ باشد. گویی همه آن ابعاد، در نهایت، به همین نقطه ختم شدهاند؛ به شهادت انسانی که از آغاز زندگی، دل در گرو حقیقتی فراتر از خود داشت.
آه... ما با چه شخصیتی طرف بودهایم؟
گاهی در مواجهه با یک انسان بزرگ، میتوان یک ویژگی ممتاز را جدا کرد و درباره همان ویژگی سخن گفت. یکی را به شجاعتش میشناسیم، دیگری را به علمش، یکی را به سیاستورزی و تدبیرش و دیگری را به زهد و معنویتش. اما در برابر برخی شخصیتها، این شیوه شناخت کفایت نمیکند. آنها را نمیتوان با یک صفت توضیح داد؛ زیرا بزرگیشان در جمع شدن مجموعهای از فضیلتها و تواناییها در کنار یکدیگر است. سیدعلی خامنهای از همین جنس بود. مسئله فقط این نیست که او در چند عرصه حضور داشت؛ مسئله این است که در هر یک از این عرصهها، واجد مرتبهای قابل اعتنا و گاه کمنظیر بود. مبارزه، علم، خطابه، سیاست، حکمرانی، هنر، عرفان و در نهایت شهادت، هریک بهتنهایی میتوانند فصل مستقلی از زندگی او باشند. وقتی این فصلها را کنار هم میگذاریم، با شخصیتی روبهرو میشویم که ابعاد وجودیاش از یک زندگی معمولی و حتی از قالبهای متعارف شخصیتهای سیاسی و دینی فراتر میرود.
این بزرگی، البته به معنای بینیازی از شناخت و بررسی دقیق زندگی و کارنامه او نیست. اتفاقاً هرچه شخصیتی بزرگتر باشد، نیاز به شناخت جامعتر و دوری از قضاوتهای سطحی درباره او بیشتر میشود. نباید اجازه داد که یک عنوان، تمام وجوه یک انسان را بپوشاند؛ همانطور که نباید یک دوره از زندگی او را جانشین همه تاریخ حیاتش کرد. نمیتوان سیدعلی خامنهای را فقط در سالهای رهبری خلاصه کرد و از مبارزات و مطالعات علمی و تجربههای پیش از آن چشم پوشید. نمیتوان او را فقط در قامت رهبر دید و از جوانیِ اهل مطالعه و تفسیر و خطابهاش غافل شد. حتی نمیتوان شهادتش را چنان جدا از زندگیاش دید که گویی حادثهای ناگهانی و بیارتباط با مسیر پیشین او بوده است. شهادت، در این معنا، نقطهای جدا از زندگی او نیست؛ حلقه پایانی زنجیرهای از انتخابها، باورها و مجاهدتهایی است که از سالهای جوانی آغاز شده بود.شاید یکی از مهمترین راههای فهم این شخصیت، نگاه کردن به پیوستگی میان این وجوه باشد. مبارزی که در برابر رژیم پهلوی ایستاد، همان طلبه و عالمی بود که از قرآن و سیره، منطق قیام و مسئولیت اجتماعی را میفهمید. خطیبی که مردم را به حرکت فرامیخواند، همان پژوهشگری بود که سالها درباره تاریخ مبارزه و مجاهدت اهلبیت اندیشیده بود. سیاستمداری که در متن حوادث انقلاب حضور داشت، همان انسانی بود که سیاست را از دیانت جدا نمیدانست. رهبری که در برابر بحرانهای پیچیده کشور تصمیم میگرفت، همان مردی بود که سادهزیستی را در زندگی شخصی خود حفظ کرده بود. و انسانی که در نهایت به شهادت رسید، همان کسی بود که سالها پیش از آن، شهادت را نه واژهای برای ستایش دیگران، بلکه افقی برای زندگی خویش میدانست.
این پیوستگی، به شخصیت او معنایی ویژه میبخشد. او در عرصههای مختلف پراکنده نشده بود؛ هرچند در میدانهای متنوعی حضور داشت، یک رشته درونی این میدانها را به هم متصل میکرد: ایمان به خدا، باور به اسلام، احساس مسئولیت در برابر سرنوشت مردم و اعتقاد به ضرورت ایستادگی در برابر سلطه و ستم. ممکن است در هر دوره، صورت مسئولیت تغییر کرده باشد؛ روزی مبارزه با رژیم پهلوی، روزی حضور در میدان سیاست و جنگ، روزی هدایت کشور در میان بحرانها و روزی ایستادگی در برابر دشمنی که قصد نابودی ایران را داشت. اما در همه این دورهها، آن رشته اصلی پابرجا بود. همین است که زندگی او را از مجموعهای از اتفاقات و مناصب فراتر میبرد و به یک سیر معنادار تبدیل میکند.
با چنین نگاهی، شاید بتوان گفت که ظهور شخصیتی با این همه ساحت و این میزان از تنوع و برجستگی، خود واقعهای کمنظیر در تاریخ است. اینکه انسانی در یک زندگی، هم به مرتبهای بلند در دانش دینی برسد، هم در شکلگیری یک انقلاب نقشی محوری ایفا کند، هم دههها در عالیترین سطح مسئولیت سیاسی یک کشور حضور داشته باشد، هم با جهان هنر و ادبیات مأنوس بماند، هم از سلوک معنوی و شوق شهادت سخن بگوید و سرانجام نیز با همان آرمان به شهادت برسد، چیزی نیست که بتوان بهسادگی از کنار آن گذشت. چنین ترکیبی، ما را به تأملی عمیقتر درباره نسبت شخصیتهای بزرگ با تاریخ و نیز نسبت تاریخ با اراده الهی فرامیخواند.
در جهانبینی دینی، تاریخ صرفاً حرکت بیهدف حوادث و جابهجایی قدرتها نیست. در دل رخدادها، نشانههایی وجود دارد که برای اهل تأمل معنا پیدا میکنند. ظهور برخی انسانها، گاه چنان با مجموعهای از تحولات و ظرفیتهای تاریخی همراه میشود که نمیتوان آن را تنها در چارچوب محاسبات معمول توضیح داد. این سخن به معنای آن نیست که هر شخصیت برجستهای را باید بیدرنگ نشانهای قطعی از یک واقعه بزرگ دانست؛ بلکه میتوان از تناسب، همزمانی و معنای برخی رخدادها سخن گفت. وقتی به زندگی شهید سیدعلی خامنهای نگاه میکنیم، با انسانی روبهرو میشویم که بخش بزرگی از عمرش در انتظار و مجاهدت برای تحقق وعدههای الهی سپری شد و همه ابعاد زندگیاش، بهنوعی، در افق آن وعدهها معنا پیدا میکرد.
از همین منظر است که میتوان در ظهور چنین شخصیتی تأمل کرد و آن را از نشانههای امیدبخش روزگار نزدیک شدن به وعده الهی دانست. برای مؤمنانی که تاریخ را در افق انتظار میخوانند، وجود انسانهایی با این حجم از مسئولیت، ایمان، مجاهدت و تنوع توانایی، صرفاً یک موضوع تاریخی نیست؛ میتواند نشانهای برای بیداری و توجه بیشتر به مسیر پیش رو باشد. شاید ظهور چنین شخصیتی، با همه ابعاد و فرازهای زندگیاش، خود از علائم ظهور باشد؛ نه به این معنا که بتوان از آن تقویمی قطعی برای آینده استخراج کرد، بلکه از آن رو که تاریخ گاه انسانهایی را در برابر ما قرار میدهد که خود، آینهای از ظرفیتهای بزرگ یک عصر و نشانهای از نزدیک شدن افقهای موعودند.