دو روش و منهج اصولی دو فقیه فقید

 امیرمهدی قربانپور
در ماه اخیر، حوزه علمیه قم که میراث صد ساله مرحوم شیخ مؤسس آیت الله حائری یزدی است دو فقیه و مجتهد بزرگ را از دست داد.  آیت الله سید موسی شبیری زنجانی و آیت الله حسین وحید خراسانی رحمة الله علیهما.
ضمن تسلیت فقدان این دو مرجع بزرگ جا دارد تفاوتهای بنیادین در مکتب و نهج اجتهادی این دو فقیه وارسته مقایسه شود.
۱. مرحوم آیت الله شبیری زنجانی از معدود فقهایی بودند که در اصول، نظر به انسداد باب علم و علمی داشتند بدین توضیح که ضمن تردید در حجیت خبر واحد، که اولین بار ابن ادریس بعد از گذشت ۱۰۰ سال از حکومت بلامعارض شیخ طوسی بر حوزه علمیه نجف، حجیت آن را بطور جدی مورد تشکیک قرار داد ، قائل بودند که صرفاً با دلایلِ شرعی و منصوص ِشرعی که محصور و معدود در زمان شریعت بوده نمی توان در عصر کنونی و در مقام قضاوت و اجتهاد نوعاً یا قطعاً ، کشف حقیقت نمود. لذا ضروری است به  علاوه بر ظُنون خاصه به مطلقِ ظنِ عقلی نیز عمل شود و به دلایل عقلی نوین نیز توجه گردد و حجیت شرعی آن را به تبع حجیت عقلی پذیرفته شود.
اما مرحوم آیت الله وحید خراسانی بر خلاف آیت الله شبیری زنجانی قائل به انفتاح باب علم و علمی بودند و همان دلایل شرعی منصوص در اثبات دعوی یا استخراج حکم اعم از اقرار و شهادت و سوگند را کافی برای کشف حقایق موضوعات در عصر غیبت می دانستند. 
این تفاوت نظر ثمره عملی بسیاری مهمی در مشروعیت دخالت عقل و عرف در ادله اثبات دعاوی و احکام دارد که بر فضلا پوشیده نیست.
۲. تقاوت فکری و اجتهادی دوم در میزان اصالت بخشی و اهمیت به اخبار وارده از معصوم یا سنت به عنوان یکی از منابع اربعه فقهی است که آیت الله شبیری زنجانی عنصر عقل را بعضا مخصص روایات می دانستند اما آیت الله وحید خراسانی اصالت را به اخبار و رویات می دادند به حدی که گاهی تمایل ایشان به اخباری گری در روش اجتهادی مشخص و مشهود بود.
۳. در باب فلسفه و عرفان، مرحوم شبیری زنجانی هیچگاه منکر آن نبوده و در مقام مخالفت و انکار و تکفیر آن علمای فلسفه و عرفان  بر نیامدند بلکه مضمون این جملات منقول از ایشان است که «من در فلسفه و عرفان تخصصی ندارم که بخواهم اظهار نظر در اثبات یا رد و انکار کنم و ضمناً با توجه به شناختی که از منزلت و مقام علمی و معنوی افراد صاحب نظر در این دو‌ حوزه سراغ دارم هرگز نمی توان این افراد را بواسطه قول به وحدت وجود تکفیر کرد». اما آیت الله وحید خراسانی به صراحت مخالفت خود را فلسفه بیان کرده بودند که در این زمینه به نظر می رسد موضع بی طرفی آیت الله شبیری قابل دفاع و موجه تر است.
۴. آیت الله وحید خراسانی در یکی از دروس خارج خویش بیان داشتند که :« همه چیز در قرآن و روایات است به طلاب توصیه می کنم که وقت خود را صرف قرآن و روایات کنند و خاطرنشان کردند: بنده سال‌ها نزد فیلسوف بزرگ مرحوم میرزا مهدی آشتیانی و مرحوم میرزا ابوالقاسم الهی که فیلسوف خراسان بود، فلسفه را تلمذ کردم چون از اول عاشق این رشته بودم اما بعد از مدتی فهمیدیم آنچه گمشده فقط در کتاب و سنت است».
۵. آیت الله وحید خراسانی در بیان دیگری به صراحت فلسفه و عرفان را مورد هجمه قرار می دهند و بیان داشته اند:«اگر می شناختیم امام ششم علیه السلام کیست دنبال این و آن نمیرفتیم، قی کرده های فلاسفه یونان را نشخوار نمی کردیم، زباله های عرفان اکسلوفان را هضم نمی کردیم، خواه نا خواه واماندیم و بیچاره شدیم و از این اقیانوس معرفت محروم شدیم .
عرفان پیش من است، همه مولوی را می خواهید پیش من است، هرجا را می خواهید برایتان می گویم، فلسفه را بخواهید از اول اسفار تا آخر از هر جا بگویید، از اول مفهوم وجود تا آخر مباحث طبیعیات برایتان می گویم، اما همه اش کشک است. هر چه هست در قرآن و روایات است». 
۶. اما عدم دخالت فلسفه در فقه و عدم ورود به مباحث فلسفه نقطه اشتراک هر دو‌ فقیه بود. آیت الله شبیری در این زمینه ابراز داشتند:«نه تنها میرزا مهدی اصفهانی و سید موسی زرآبادی بلکه امثال آقای خمینی که فلسفه را قبول داشتند، فلسفه را برای فهم فقه مضرّ می دانستند. عقیده اینجانب نیز همین است. مرحوم والد که با آقای خمینی هم بحث بود، می گفت که آقای خمینی فلسفه را در فقه و امثال اینها داخل نمی کرد و با مسائل، خیلی عرفی برخورد می کرد.
 فلسفه ممکن است در کلام و برخی جاهای دیگر نافع باشد، لکن در باب فقه اگر مضرّ نباشد، نافع نیست. با مباحث فلسفی آشنا شوید ولی در فقه دخالت ندهید». حتی ایشان تقدم فلسفه و عرفان را بر فقه نادرست و خطا می دانستند و ضمن انتقاد از وضعیت علوم حوزوی در اواخر دوره صفویه بیان داشتند که«دوره صفویه، رواج فلسفه و عرفان تا چه اندازه موجب فاصله گرفتن طلاب از معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام شده بود؛ به‌گونه‌ای که حتی برخی از آنان شیوه خواندن نماز میت را نیز نمی‌دانستند، چه رسد به مباحث عمیق‌تر اعتقادی و معارفی که فهم آن‌ها نیازمند دقت، تأمل و انس جدی با احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام است». 
۷. به نظر حقیر، «موضوع علم » و «ابزار و ادله شناخت» در این سه یعنی فقه و فلسفه و عرفان متفاوت از یکدیگر است و هر یک بجای خود از واجبات شناخت معارف الهی است که هیچیک خلأ دیگری را جبران نمی کند و نمی توان قایل به تقدم و تأخر یکی بر دیگری شد. موضوع فقه حقوق و احکام شرعی مکلفین است که شریعت را به ارمغان می آورد و حدود و ثغور عملکرد ظاهری یک مسلمان و‌موضوعات مرتبط به آن را از حیث حکم تکلیفی و وضعی تعیین می کند، صرفنظر از اینکه فیلسوف باشد یا یک عارف. ابزار و ادله آن نیز نقل است و عقل. موضوع فلسفه شناخت حقیقت موجودات است یا به قول ملاصدرا که شناخت حقیقت وجود است. ابزار و دلیل آن نیز عقل است و تدبر عمیق عقلی در آیات و روایات و انسان و جهان هستی، همواره مورد توصیه مؤکد در دین اسلام بوده. موضوع عرفان نیز شناخت اسماء و صفات الهی است و مهمترین ابزار شناخت در آن شهود است.‌
و نهایتاً همان جمله معروف علامه طباطبایی رحمة الله علیه که عرفان و برهان و قرآن از هم جدایی ناپذیرند. 
اگر فلسفه از قرآن جدا شود خطر الحاد را در پی دارد. ملاصدرا عبارتی دارد که هم در اسفار آمده هم در اسرارالآیات که: تبّا لفلسفةٍ تکون قوانینها غیرُ مطابقةٍ لشریعة الحقة المحمدیه صلی الله علیه و آله وسلم.( مرگ بر فلسفه ای که با دین خدا مطابقت نداشته باشد) و اگر عرفان از قرآن جدا شود خطر تصوف را به همراه خواهد داشت در حالیکه تصوف در روایات مساوی کفر است (لا رُهبانیةَ فی الدین).