محمد علی امانی
بحرانهای جاری و اعتراضات گسترده در ایالات متحده و اروپا را نمیتوان صرفاً مجموعهای از حوادث پراکنده، اختلافهای حزبی یا نوسانهای موقتی اقتصاد دانست. آنچه در سالهای اخیر آشکارتر شده، فرسایش توان نظامهای سیاسی غربی در مدیریت اختلافهای داخلی، پاسخگویی به مطالبات اجتماعی و ایجاد توافقی پایدار بر سر مسیر آینده است. مسئله فقط این نیست که دولتها با بحران روبهرو هستند؛ پرسش بنیادیتر این است که آیا سازوکارهای حکمرانی آنها هنوز توان حل بحران و بازسازی اعتماد عمومی را دارند یا نه.
در آمریکا، قطبیشدن سیاسی از رقابت معمول میان دو حزب فراتر رفته و به شکافی اجتماعی و هویتی بدل شده است. اختلاف بر سر مسائل اجتماعی ، مهاجرت، نابرابری اقتصادی، حقوق مدنی و نقش دولت، توان نهادهای سیاسی برای دستیابی به توافقهای پایدار را محدود کرده است. هر انتخابات به آزمونی برای مشروعیت طرف مقابل تبدیل میشود و بخشهایی از جامعه، نهادهای رسمی و رسانههای جریان اصلی را نماینده خود نمیدانند. این وضعیت، ظرفیت حکومت برای تصمیمگیری بلندمدت را کاهش میدهد و سیاست را به چرخهای از تقابل، انسداد و واکنشهای کوتاهمدت سوق میدهد.بی اقبالی شهروندان آمریکایی به هر دو حزب دموکرات و جمهوریخواه، نشان دهنده عمق فاجعه در این کشور است.
اروپا نیز با شکافهایی مزمن روبهروست؛ از اختلاف میان دولتهای عضو درباره مهاجرت، بودجه و سیاست خارجی تا فاصله میان مرکز و پیرامون، رشد احزاب اعتراضی و تضعیف اعتماد به نهادهای فراملی. بحران هزینههای زندگی، فشار بر خدمات عمومی، نگرانیهای امنیتی و احساس درماندگی در بخشهایی از جامعه، زمینه را برای گسترش اعتراض به نظم سیاسی موجود فراهم کرده است. این اختلافها صرفاً منازعهای میان دولتها نیست؛ بازتاب پرسشی عمیقتر درباره میزان همبستگی اجتماعی و توان اتحادیه اروپا برای تبدیل منافع متعارض به سیاستی مشترک است.
بااینحال، بخشی از پوشش رسانهای غربی این بحرانها را به رقابتهای انتخاباتی، شخصیت رهبران یا حوادث روزمره تقلیل میدهد؛ گویی با کناررفتن یک دولت یا فروکشکردن یک مناقشه، مسئله نیز حل خواهد شد. البته نباید همه رسانهها را یکدست دانست؛ اما برجستهسازی چهرهها و رویدادهای مقطعی، گاه توجه را از ریشههای ساختاری منحرف میکند: نابرابری و ناامنی اقتصادی، فرسایش اعتماد عمومی، ضعف نمایندگی سیاسی و ناتوانی نهادها در پاسخگویی مؤثر.
از این منظر، بحران غرب بیش از آنکه روبنایی باشد، به بنیانهای حکمرانی مربوط است. مسئله، صرفاً خطای یک دولت یا ناکامی یک حزب نیست؛ مسئله شکاف میان وعدههای نظام سیاسی و تجربه روزمره شهروندان بوده وجابهجایی دولتها این بحران را پایان نخواهد داد. آنچه امروز در غرب دیده میشود، هشداری درباره فرسایش ظرفیت حکمرانی است؛ بحرانی عمیق که با روایتسازی تبلیغاتی یا مدیریت موقت مناقشهها از میان نمیرود.