به یاد رهبر شهید کتابخوانی که هم خود کتاب نوشت، هم سخنرانیهایش در قالب صدها اثر مکتوب منتشر شد و هم با معرفی و تقریظ بر کتابهای بسیار، در مسیر ادبیات و نشر ایران جریانسازی کرد
او و کتاب
گروه سیاسی
کتاب یکی از مهمترین اضلاع شخصیت فکری و فرهنگی آیتالله سیدعلی خامنهای بود؛ شخصیتی که انس با مطالعه در زندگی او نه عادتی حاشیهای، بلکه بخشی بنیادین از هویت فردی، علمی و سیاسیاش به شمار میرفت. گستره مطالعات، حافظه کمنظیر و آشنایی عمیق او با آثار گوناگون، بارها اطرافیان و حتی نویسندگان و ناشران را شگفتزده میکرد. چهبسا کسانی برای معرفی کتابی نزد او میرفتند، بیآنکه بدانند رهبر شهید پیشتر آن اثر را خوانده است. این علاقه به کتاب، البته به آثار مکتوب محدود نبود؛ او گزارشهای متعدد، مجلات تخصصی و نشریاتی مانند «بخارا» را نیز با دقت دنبال میکرد.
ریشه این انس دیرینه را باید در دوران کودکی و نوجوانی او جستوجو کرد. آیتالله خامنهای نوجوانی را دوره طلایی مطالعه خود میدانست و از کتابخانه غنی پدر و کتابهایی که از کتابفروشیهای اطراف منزل کرایه میکرد، بهره میبرد. حضور مستمر در قرائتخانه آستان قدس رضوی و غرق شدن در مطالعه، حتی تا جایی که صدای بلندگوی اذان مانع تمرکزش نمیشد، از عمق این علاقه حکایت داشت. این پیوند با کتاب در دوران جوانی جلوهای دیگر نیز یافت؛ زمانی که پدرش، آیتالله سیدجواد خامنهای، بینایی خود را از دست داده بود، روزانه گاه چهار تا پنج ساعت برای او کتاب میخواند. با وجود خستگی، این کار را با علاقه و دلسوزی ادامه میداد.
کتابخوانی در خانواده او نیز به یک سنت روزمره تبدیل شده بود. اعضای خانواده پیش از خواب مطالعه میکردند و کتاب همواره در کنار بسترشان حضور داشت. خود او نیز عادت داشت تا غلبه خواب مطالعه را ادامه دهد. استفاده از زمانهای بهظاهر مرده، مانند مسیرهای اتوبوس و تاکسی یا انتظار در مطب پزشک، برای خواندن کتابهای قطور، بخش دیگری از سیره مطالعاتی او بود.
با وجود این تجربه شخصی، وضعیت مطالعه در جامعه ایران همواره یکی از دغدغههای جدی او بود. در دیدار با مسئولان کتابخانهها و کتابداران در تیرماه ۱۳۹۰، تنبلی در کتابخوانی را یکی از زیانبارترین انواع تنبلی دانست و تأکید کرد که مطالعه باید مانند خوردن و خوابیدن به بخشی طبیعی از زندگی مردم تبدیل شود. از نگاه او، کتاب باید جایگاهی ثابت در سبد خرید خانوار داشته باشد و رسانهها بهجای تبلیغ گسترده کالاهای مصرفی، در ترویج کتابخوانی نقشآفرینی کنند.
او همچنین نسبت به آمارهای غیرواقعی سرانه مطالعه انتقاد داشت. تجمیع زمان قرائت قرآن، ادعیه و مطالعه مطالب پراکنده در فضای مجازی برای ارائه آمارهای بالا، از نظر او تصویری مخدوش از وضعیت واقعی کتابخوانی ایجاد میکرد. مسئله اصلی، توسعه مطالعه کتابهای آزاد، تحلیلی و ادبی و گسترش تفکر در جامعه بود، نه تولید اعداد ظاهراً امیدوارکننده. به همین دلیل، توزیع نامتوازن مطالعه در میان افراد و تفاوت میان خواندن متون مناسکی و مطالعه کتابهای تحلیلی را در ارزیابی سرانه مطالعه مهم میدانست.
توجه او به کتاب تنها به مطالعه و ترویج آن محدود نبود؛ اقتصاد نشر و زیرساختهای تولید کتاب نیز در کانون توجهش قرار داشت. بازدیدهای طولانی و سالانه از نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران و گفتوگو با ناشران، نویسندگان و غرفهداران، فرصتی برای پیگیری مستقیم مسائل این حوزه بود. بحران گرانی کاغذ در دهه ۱۳۹۰ و افزایش چشمگیر هزینههای چاپ، کاهش شمارگان و دشوارتر شدن دسترسی مردم به کتاب را به دنبال داشت. بنا بر آمار مطرحشده در متن، قیمت هر بند کاغذ از حدود ۸۰ هزار تومان در ابتدای دهه ۱۳۹۰ به یک میلیون و پانصد هزار تومان در سالهای آغازین دهه ۱۴۰۰ رسید.
در بازدید از سیوچهارمین نمایشگاه کتاب تهران در اردیبهشت ۱۴۰۲، ناشران این بحران را مستقیماً با او در میان گذاشتند. او نیز در گفتوگو با مدیر نشر سخن، وزرای فرهنگ و ارشاد اسلامی و صنعت، معدن و تجارت را مأمور رسیدگی به مسئله کرد و بر ضرورت حل مشکل کاغذ تأکید داشت. همچنین تولید کاغذ مرغوب داخلی و شکستن قیمتهای کاذب را از الزامات تسهیل دسترسی مردم به کتاب میدانست. این رویکرد نشان میداد که توسعه فرهنگی بدون توجه به زیرساختهای اقتصادی و صنعتی نشر، امکان تحقق پایدار نخواهد داشت.
آثار تألیفی و ترجمهای؛ مبارزه فکری پیش از انقلاب
بخش مهمی از منظومه فکری آیتالله خامنهای را باید در آثار قلمی و ترجمههای او، بهویژه در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، جستوجو کرد. در فضای سانسور و اختناق رژیم پهلوی، ترجمه آثار متفکران جهان عرب به ابزاری برای انتقال مفاهیم ضد استعماری و انقلابی تبدیل شد. او با انتخاب آثاری مشخص و افزودن مقدمهها و یادداشتهای تحلیلی، از ظرفیت ترجمه برای طرح مبانی فکری حکومت اسلامی و نقد تمدن غرب بهره میگرفت.
از مهمترین این آثار میتوان به ترجمه «آینده در قلمرو اسلام» و «ادعانامه علیه تمدن غرب» از سید قطب، «مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان» از عبدالمنعم النمر و «صلح امام حسن(ع)؛ پرشکوهترین نرمش قهرمانانه تاریخ» از شیخ راضی آلیاسین اشاره کرد. ترجمه جلد نخست «تفسیر فی ظلال القرآن» نیز در همین منظومه قرار میگیرد. در کنار ترجمهها، آثاری چون «چهار کتاب اصلی علم رجال»، «گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه علمیه مشهد»، «روح توحید؛ نفی عبودیت غیر خدا» و «پژوهشی در زندگی امام سجاد(ع)» از تألیفات او بودند.
این آثار نشان میدهند که ترجمه برای او فعالیتی صرفاً زبانی نبود؛ انتخاب متن، تغییر یا بازآفرینی عنوان و افزودن توضیحات تحلیلی، بخشی از یک راهبرد فکری به شمار میرفت. همچنین پروژههایی مانند «لغتنامه قرآنی» و «کشفالآیات فارسی» با هدف تسهیل دسترسی عمومی به مفاهیم قرآن و کاهش انحصار فهم متون دینی در میان متخصصان عربیدان آغاز شدند.
تبدیل گفتمان شفاهی به میراث مکتوب
بخش دیگری از میراث کتابی او از تدوین و انتشار سخنرانیها، خطبهها و جلسات فقهیاش شکل گرفته است. برای ثبت و انتقال این منظومه فکری، دو مجموعه انتشاراتی نقش محوری داشتند: انتشارات انقلاب اسلامی و مؤسسه ایمان جهادی (صهبا). انتشارات انقلاب اسلامی وظیفه ثبت و آرشیو جامع بیانات و آثار تخصصی، از جمله مجموعه ۲۰۸ جلدی «حدیث ولایت»، را بر عهده داشت. در مقابل، مؤسسه صهبا با بازآرایی موضوعی و روایی سخنرانیهای پراکنده، آنها را در قالب آثاری منسجم و قابل استفاده برای مخاطبان، بهویژه نسل جوان، منتشر میکرد.
بررسی آثار استخراجشده از بیانات او، چند محور اصلی را در منظومه فکریاش آشکار میکند. نخست، بازخوانی تاریخ اسلام و تشیع با تأکید بر پیوستگی مبارزاتی زندگی ائمه است. کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» با ارائه تصویری یکپارچه از سیره سیاسی امامان شیعه، آنان را در امتداد یک حرکت تاریخی برای تحقق حکومت اسلامی تفسیر میکند. آثاری مانند «همرزمان حسین» و «آفتاب در مصاف» نیز با همین نگاه، عاشورا و تاریخ اهل بیت را به مبنایی برای فهم مقاومت مستمر در برابر سلطه تبدیل میکنند. «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» نیز توحید و ولایت را در پیوند با نفی طاغوت و مقابله با سلطه غیرالهی تبیین میکند. در این منظومه، توحید صرفاً یک مفهوم ذهنی و اعتقادی نیست، بلکه مبنایی برای نفی استبداد و حاکمیت غیر خداست.
محور دوم، تبدیل مفاهیم کلان فکری به دستورالعملهای عملی در حوزه حکمرانی است. مجموعه پنججلدی «میدان مدیریت» تلاش میکند بیانات او را به راهبردهایی در حوزههای نظامی، اقتصادی و فرهنگی تبدیل کند. کتابهایی مانند «جهاد تبیین» و «جهاد اقتصادی» نیز بازتابدهنده توجه او به جنگ شناختی، رقابت روایی و ضرورت بسیج ظرفیتهای اجتماعی برای مقابله با فشارهای اقتصادی هستند. کتاب «فلسطین» نیز در چارچوب نظریه مقاومت و راهبرد همهپرسی جمعیتی برای حل مسئله فلسطین قرار میگیرد.
محور سوم، انتقال بیننسلی اندیشه انقلاب اسلامی است. با توجه به اینکه بخش بزرگی از جمعیت ایران پس از انقلاب متولد شدهاند و تجربه مستقیمی از جنگ تحمیلی ندارند، تولید آثاری برای انتقال حافظه تاریخی و مبانی فکری انقلاب اهمیت ویژهای پیدا کرده است. مجموعه چهلجلدی «رهنامه» و «بیانیه گام دوم انقلاب» در همین راستا تدوین شدند. آثاری مانند «دغدغههای فرهنگی»، «خانواده» و «تربیت کودک» نیز به موضوعات اجتماعی و تربیتی میپردازند و تلاش دارند جهانبینی مورد نظر او را در زندگی روزمره و ساختار خانواده امتداد دهند.
تقریظ؛ الگوسازی فرهنگی و جنگ روایتها
یکی از مهمترین ابتکارات فرهنگی آیتالله خامنهای، تقریظنویسی بر کتابها، بهویژه آثار مرتبط با دفاع مقدس و ادبیات مقاومت بود. این یادداشتها صرفاً تأیید ادبی یک اثر نبودند، بلکه به ابزاری برای برجستهسازی روایتهای مطلوب و انتقال ارزشهایی چون ایثار، شهادت، مقاومت و تابآوری اجتماعی تبدیل شدند. از نگاه او، فرهنگ جبهه و روحیه معنوی رزمندگان، هسته اصلی فرهنگ انقلاب اسلامی بود و حفظ این میراث میتوانست انقلاب را در عرصههای فرهنگی و دفاعی تقویت کند.
سیر تقریظها را میتوان در چهار مرحله بررسی کرد. در دهههای ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰، تمرکز اصلی بر ثبت مستقیم تجربه رزمندگان و خطوط مقدم جنگ بود. کتابهایی مانند «نورالدین پسر ایران» و «آب هرگز نمیمیرد» تصویری بیواسطه از دشواریها و سادگی زندگی رزمندگان ارائه میکردند.
در دهه ۱۳۹۰، دامنه روایت به پشت جبههها و نقش زنان گسترش یافت. آثاری مانند «دختر شینا»، «گلستان یازدهم»، «پاییز آمد»، «تب ناتمام» و «حوض خون» به تجربه زنان در دوران جنگ و سالهای پس از آن پرداختند؛ زنانی که مدیریت خانواده، تحمل رنج و حفظ زندگی در شرایط دشوار را بر عهده داشتند. این تغییر نشاندهنده توجه به جایگاه زن در روایت انقلاب و دفاع مقدس بود.
با ظهور داعش و برجسته شدن جبهه مقاومت در منطقه، مرحله دیگری از تقریظها شکل گرفت. کتابهایی مانند «خاتون و قوماندان» و «مهاجر سرزمین آفتاب» نشان میدادند که روایت مقاومت به مرزهای ایران محدود نیست و میتواند شخصیتهایی از ملیتها و فرهنگهای گوناگون را در بر بگیرد. در این نگاه، دفاع از حرم امتداد دفاع مقدس و بخشی از یک تجربه تاریخی مشترک بود. در سالهای پایانی حیات او نیز تقریظها به تاریخنگاری سیاسی گسترش یافتند. تقریظ بر کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» درباره تسخیر سفارت آمریکا، نمونهای از این رویکرد بود. او این اثر را پرکننده خلأیی رسانهای میدانست و بر ضرورت مقابله با تحریف تاریخ و غفلت در جنگ روایتها تأکید میکرد.
تقریظها علاوه بر تأثیر فرهنگی، پیامد اقتصادی نیز داشتند. توجه رهبر انقلاب به یک اثر، میتوانست آن را از حاشیه بازار نشر به صدر فهرست پرفروشها منتقل کند. کتاب «دا» به ۱۵۹ چاپ و بیش از پنج میلیون نسخه تیراژ رسید و «وقتی مهتاب گم شد» نیز به چاپ سیودوم با تیراژ ۸۰ هزار نسخه دست یافت. این استقبال، ظرفیت تقریظ را بهعنوان عاملی مؤثر در رونق نشر و معرفی ادبیات پایداری نشان میداد. از سوی دیگر، روایت زندگی شخصیتهایی مانند قهرمانان «مجید بربری» و «بیست سال و سه روز» امکان ارائه الگوهایی ملموس از تحول فردی و انتخاب مسیر مقاومت را فراهم میکرد.
ادبیات جهان؛ شناخت قدرت و جامعه از مسیر رمان
یکی دیگر از وجوه برجسته شخصیت مطالعاتی آیتالله خامنهای، آشنایی عمیق او با ادبیات داستانی ایران و جهان بود. او رمان را صرفاً سرگرمی یا روایت یک داستان نمیدانست، بلکه آن را یکی از توانمندترین قالبهای هنری برای نمایش تحولات اجتماعی، روانشناسی انسانها و سازوکارهای قدرت تلقی میکرد.
مطالعه آثار ادبی جهان برای او دو وجه داشت: نخست، شناخت فنی ادبیات، معماری روایت، شیوه شخصیتپردازی و کیفیت ترجمه؛ دوم، بررسی محتوای آثار و تحلیل مناسبات اجتماعی و سیاسی بازتابیافته در آنها. بهویژه در مواجهه با ادبیات آمریکا، از آثار نویسندگان غربی برای شناخت و نقد تناقضات درونی سرمایهداری و دموکراسی غربی بهره میگرفت. نقدهای او بر آثاری مانند «سور بز» و «دل سگ» نیز نشاندهنده توجه به ظرایف فنی داستاننویسی بود. این آشنایی گسترده، در کنار تسلط بر فقه، تفسیر قرآن، تاریخ اسلام و شعر فارسی و عربی، تصویری چندوجهی از شخصیتی ارائه میکرد که ادبیات را نه در حاشیه سیاست و اندیشه، بلکه در متن شناخت جهان قرار داده بود.
میراثی فراتر از کتاب
آیتالله سیدعلی خامنهای با شهادت در اسفندماه ۱۴۰۴، شخصیتی برجسته در عرصه فرهنگ، اندیشه و سیاست ایران را پشت سر گذاشت. بررسی حیات کتابی او نشان میدهد که کتاب برایش هم ابزار شناخت و خودسازی بود، هم وسیله مبارزه فکری، هم بستر انتقال اندیشه و هم یکی از مهمترین ابزارهای حفظ حافظه تاریخی جامعه.
از ترجمه آثار ضد استعماری در دوران پهلوی تا تدوین مجموعههای گسترده از بیانات، از پیگیری مشکلات اقتصادی صنعت نشر تا تقریظ بر کتابهای دفاع مقدس و مقاومت، همه اجزای یک منظومه منسجم را تشکیل میدهند. در این منظومه، کتاب صرفاً کالایی فرهنگی نبود؛ سنگری برای دفاع اعتقادی، ابزاری برای شکلدهی به هویت جمعی و وسیلهای برای انتقال تجربه و اندیشه به نسلهای آینده به شمار میرفت.
میراث مکتوب او، شامل آثار تألیفی و ترجمهای، مجموعههای استخراجشده از بیانات و تقریظهای فرهنگی، بستری برای استمرار اندیشههایش در سالهای پس از او فراهم کرده است. با این حال، شاید بتوان مهمترین اثر او را نه در میان کتابهای کاغذی، بلکه در جغرافیایی بزرگتر جستوجو کرد: ایران. کشوری با اقوام، فرهنگها و گویشهای گوناگون که در نگاه او باید روایتی از اقتدار، استقلال و حماسه میبود. ایران، بزرگترین و ماندگارترین کتاب زندگی او بود؛ کتابی که صفحاتش با تاریخ، هویت و سرنوشت یک ملت نوشته شده است.