مروری بر یک قرن مجاهدت علمی آیتالله العظمی سید موسی شبیری زنجانی
استوانه فقاهت
گروه سیاسی
ریشههای خاندانی و شکوفایی در مهد علم
برای شناخت عمیقتر ابعاد شخصیتی و علمی این مرجع فقید، باید به ریشهها و اصالت خانوادگی ایشان بازگشت. سید موسی شبیری زنجانی در دهم اسفندماه سال هزار و سیصد و شش خورشیدی در شهر مقدس قم و در خاندانی که نسل اندر نسل در خدمت ترویج علم و دین بودند، چشم به جهان گشود. پدر بزرگوار ایشان، آیتالله سید احمد شبیری زنجانی، از علمای برجسته، وارسته و نامدار زمان خود بود که در مدرسه تاریخی فیضیه قم اقامه جماعت میکرد. جایگاه معنوی پدر به قدری رفیع بود که نماز جماعت وی همواره مورد توجه ویژه قرار داشت و علمای طراز اول، مراجع وقت و فضلای حوزه با اشتیاق فراوان در آن شرکت میجستند. پرورش یافتن در چنین فضای روحانی و آکنده از عطر معنویت و فضیلت، از همان دوران کودکی خمیرمایه شخصیتی سید موسی را با عشق بیپایان به علوم دینی و معارف الهی پیوند زد. خانهای که او در آن رشد یافت و بالید، محل رفت و آمد مستمر بزرگان دین و کانون مباحثات عمیق و طولانی علمی بود. این محیط مساعد و استثنایی سبب شد تا او از همان سنین نوجوانی مسیر پرفراز و نشیب تحصیل علوم حوزوی را با جدیتی مثالزدنی و ارادهای پولادین آغاز کند و پلههای ترقی علمی و تهذیب نفس را یکی پس از دیگری طی نماید. این پیوند عمیق با ریشههای اصیل حوزوی باعث شد تا ایشان در تمامی مراحل زندگی طولانی خویش، حفظ سنتهای اصیل و سلف صالح حوزوی را وجهه همت خویش قرار دهد و به عنوان پاسدار حریم فقاهت شناخته شود.
دوران تکوین علمی و تلمذ در مکاتب قم و نجف
دوران تحصیلات حوزوی آیتالله شبیری زنجانی، نمایانگر تلاش بیوقفه و عطش سیریناپذیر ایشان برای فراگیری و تعمیق دانش اسلامی بود. پس از طی مراحل مقدماتی و گذراندن سطوح عالیه در شهر قم با سرعتی چشمگیر، ایشان پایههای فقهی و اصولی خود را در دروس خارج اساطین و استوانههای علمی آن روزگار پایهریزی و مستحکم ساخت. در حوزه علمیه قم که در آن زمان با حضور مراجع بزرگ دوران شکوفایی خود را سپری میکرد، ایشان سالها از محضر پرفیض زعیم عالیقدر شیعه، مرجع کل آیتالله العظمی سید حسین طباطبایی بروجردی بهرهمند گردید و ظرایف فقهی و روشهای استنباط دقیق را از این مکتب غنی و جامع آموخت. علاوه بر آن، حضور مستمر و فعالانه در دروس آیتالله سید محمد محقق داماد، که در میان حوزویان به دقت نظر و موشکافیهای عمیق و پیچیده علمی شهرت فراوان داشت، و نیز بهرهگیری مستمر از دریای دانش آیتالله سید محمد حجت کوهکمری و هدایتهای پدر بزرگوارشان، پایههای ملکه اجتهاد ایشان را به شدت استوار کرد. با این حال، روح جستجوگر و کمالطلب سید موسی به مرزهای حوزه قم محدود نماند. ایشان برای درک مکاتب فقهی و اصولی نجف اشرف، که در آن مقطع زمانی قطب دیگر و باسابقه جهان تشیع به شمار میرفت، بار سفر بست و دورههایی را در این شهر مقدس در جوار بارگاه امیرالمومنین (ع) سپری کرد. در حوزه هزار ساله نجف، ایشان در حلقههای درس نامورانی چون آیتالله العظمی سید عبدالهادی شیرازی، آیتالله العظمی سید محسن حکیم و بهویژه مرجع دوراندیش آیتالله العظمی سید ابوالقاسم خویی شرکت جست. نتیجه این سفرهای علمی، تلفیق و تطبیق هنرمندانه مبانی دو مکتب بزرگ فقهی قم و نجف بود که موجب شد ایشان به جامعیت کمنظیر و دیدگاهی چندبعدی در استنباط احکام شرعی دست یابد.
مرجعیت بلامنازع در علم رجال و روششناسی اجتهادی
آنچه در کارنامه پربار علمی آیتالله شبیری زنجانی بیش از هر چیز دیگری میدرخشد و نام ایشان را در تاریخ حوزههای علمیه در جایگاهی دستنیافتنی قرار میدهد، تخصص حیرتانگیز و بیبدیل ایشان در علم «رجال» و درایهالحدیث است. در نظام آموزشی و پژوهشی حوزههای علمیه، علم رجال که به بررسی دقیق احوال راویان احادیث و ارزیابی موشکافانه میزان وثاقت، صداقت و اعتبار آنها میپردازد، یکی از پایههای اصلی، حیاتی و غیرقابل انکار برای استنباط فقهی محسوب میشود. آیتالله شبیری در این عرصه خطیر به چنان درجهای از احاطه و تسلط خیرهکننده دست یافته بود که همگان، اعم از مراجع همعصر و شاگردان، او را مرجع بلامنازع و متخصص اول علم رجال در دوران معاصر میدانستند. حافظه شگفتانگیز ایشان در به خاطر سپردن سلسله طولانی اسناد، شناخت دقیق طبقات راویان، و تسلط بر جزئیات پنهان زندگی محدثان، همواره موجب تحسین و شگفتی محافل علمی بود. ایشان در این مسیر تنها به منابع مکتوب رجالی گذشتگان بسنده نمیکردند، بلکه با رویکردی کاملاً اجتهادی، انتقادی و تحلیلی، اسناد روایات را با دقت یک جواهرتراش زبردست بررسی نموده و با کشف قرائن ظریف تاریخی و متنی، به ارزیابی روایات میپرداختند. در زمینه علم اصول فقه نیز، این فقیه برجسته دارای دیدگاههای کاملاً مستقل و قابل تاملی بودند؛ از جمله میتوان به اعتقاد ایشان به نظریه «انسداد باب علم» در برخی مباحث اصولی اشاره کرد که نشاندهنده استقلال فکری، حریت علمی و عدم تقلید کورکورانه از مشهورات رایج در حوزهها بود. دقت نظرها و وسواس علمی ایشان در مواجهه با متون روایی به حدی اعجابآور بود که گاه ساعتهای متمادی برای بررسی صحت و سقم تنها یک سند حدیثی وقت صرف میکردند.
مرجعیت فراری از شهرت؛ تجلی زهد و پارسایی
ورود آیتالله شبیری زنجانی به عرصه خطیر مرجعیت تقلید، داستانی شگرف است که از زهد، وارستگی و فرار آگاهانه ایشان از شهرت، مقام و هیاهوهای دنیوی حکایت دارد. پس از رحلت پراندوه آیتالله العظمی محمدعلی اراکی در سال هزار و سیصد و هفتاد و سه خورشیدی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ایشان را به عنوان یکی از مراجع جایزالتقلید به جهان تشیع معرفی کرد. با این وجود، ایشان در کمال ناباوری بسیاری، به شدت از هرگونه هیاهوی رسانهای، تبلیغات مرسوم و پذیرش زودهنگام لوازم و تشریفات مرجعیت دوری میجستند. این گریز از شهرت به حدی عیان بود که ایشان تا سال هزار و سیصد و هفتاد و هفت خورشیدی با وجود اصرار مقلدان، از انتشار رساله عملیه خودداری ورزیدند. حتی پس از آن مقطع نیز، تا سالهای متمادی از تاسیس دفتر رسمی مرجعیت، راهاندازی پایگاه اطلاعرسانی اینترنتی و توسعه تشکیلات اداری امتناع میکردند. این رویه کمنظیر، یادآور سیره ناب علمای سلف و زاهدان حقیقی تاریخ تشیع بود که مسئولیت سنگین مرجعیت را نه یک مقام و منصب برای فخرفروشی و کسب قدرت، بلکه بار امانتی بهغایت خطیر و کمرشکن در پیشگاه خداوند متعال میدانستند. زندگی ساده، بیآلایش، تواضع و بیادعایی ایشان همواره در میان حوزویان و عامه مردم زبانزد بود. ایشان مقامات عالی فقهی و علمی را با اخلاق الهی و عرفان عملی همراه ساخته بودند و تواضع بینظیرشان باعث شده بود که ارتباط گسترده، پدرانه و صمیمانهای با بدنه حوزههای علمیه و طلاب جوان داشته باشند. درب خانه محقر ایشان همواره به روی جویندگان علم، پرسشگران شرعی و مردم عادی و دردمند باز بود و سلوک متواضعانه، پیادهرویهای آرام و برخوردهای مهربانانه ایشان در کوچههای قدیمی شهر قم، تصویری جاودانه و الهامبخش در ذهن و قلب ساکنان این شهر مذهبی بر جای گذاشته است.
میراث ماندگار؛ از تربیت نخبگان تا تالیفات گرانسنگ
در طول بیش از شش دهه تدریس مستمر، پرنشاط و عمیق در سطوح عالیه و دروس خارج فقه و اصول، این فقیه عظیمالشأن صدها شاگرد فاضل، محقق و مجتهد مسلم را در مکتب پربار خود پرورش داد که بسیاری از آنان امروزه خود از اساتید مبرز، صاحبنظران و ارکان حوزههای علمیه در سراسر کشور به شمار میروند. این نسل تربیتیافته، میراثی زنده و جاودان از این فقیه نستوه است که ثمره سالها تدریس و مجاهدت علمی او در راستای اعتلای فقه جعفری محسوب میشود. در کنار تربیت شاگردان فرهیخته، قلم روان، مستند و اندیشه ژرف ایشان آثار و تالیفات گرانسنگی را به یادگار گذاشت که بدون شک تا قرنهای متمادی مرجع و منبع اصلی پژوهشگران علوم اسلامی باقی خواهد ماند. مشهورترین اثر عمومی و در عین حال به شدت تخصصی ایشان، مجموعه نفیس و چند جلدی «جرعهای از دریا» است. این کتاب که با استقبالی بینظیر و فراتر از انتظار در مجامع علمی، فرهنگی و حتی عمومی مواجه شد، گنجینهای بیبدیل از مقالات فقهی، یادداشتهای دقیق و موشکافانه رجالی، و حکایات مستند، آموزنده و ناب تاریخی از زندگی علمای گذشته است که با قلمی شیوا، جذاب و امانتداری کامل به رشته تحریر درآمده است. از دیگر آثار فقهی و تخصصی ایشان میتوان به مجموعه عظیم «تعلیقات بر جامع احادیث شیعه» اشاره کرد که بهویژه در بخش کتاب حج، با حاشیههای دقیق سندی و متنی، اوج تبحر خیرهکننده ایشان را در فقه الحدیث به رخ میکشد. همچنین کتابهای ارزشمندی نظیر «تحریر الجواهر» و «تحریر فتاوی الجواهر» در موضوع پیچیده مناسک حج، و تقریرات مجموعه دروس فقهی ایشان از جمله بیست جلد دروس تفصیلی کتاب النکاح، دروس خمس و مباحث مکاسب، از دیگر یادگارهای علمی بینظیر این مرجع فقید است. کتب تخصصی ایشان در زمینه بررسی و تحلیل «اسناد اصحاب اجماع» نیز راهگشای بیبدیل و قطبنمای پژوهشگران در هزارتوی تاریک و پیچیده علم رجال محسوب میشود.
سوگ ملی و بینالمللی در فقدان استوانه فقاهت
بستری شدن این عالم ربانی در روزهای پایانی عمر پربرکتشان، موجی از نگرانی، اضطراب و دست به دعا برداشتن را در میان مقلدان و دوستداران مکتب اهل بیت در سراسر جهان به همراه داشت. پس از اعلام رسمی و تلخ خبر درگذشت ایشان در نخستین ساعات روز دوشنبه سیام شهریور، سیل خروشان پیامهای تسلیت از سوی مراجع عظام تقلید، نهادهای حوزوی، اساتید دانشگاه و مسئولان عالیرتبه لشکری و کشوری روانه شد که هر یک به نوعی بر عظمت این ضایعه تاکید داشتند. حضرت آیتالله العظمی سید علی سیستانی، مرجع عالیقدر جهان تشیع در نجف اشرف، در پیامی با ابراز تاثر عمیق و توصیف این رویداد ناگوار به عنوان ضایعهای به شدت دردناک، آیتالله شبیری زنجانی را از بزرگان مسلم علم، ارکان اصلی حوزه علمیه پربرکت قم و از مصادیق بارز و برجسته «عالم ربانی» خواندند که تمام عمر پربار خویش را بدون وقفهای در راه تحقیق، تالیف و تعلیم سپری کرد. همچنین آیتالله سید مصطفی محقق داماد، از فضلای نامدار حوزه، با صدور پیامی سوزناک تاکید کردند که جهان تشیع و حوزه علمیه قم فقیهی کمنظیر و تکرارناپذیر را از دست داد که فقدانش به موجب روایات صریح اسلامی ضایعهای جبرانناپذیر است. شخصیتهای برجسته و مقامات ارشد سیاسی دیگری نظیر رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز با صدور بیانیههایی، ضمن اشاره به همراهی مقامات شگرف علمی با زهد، تقوا و سادهزیستی بینظیر ایشان، فقدان این فقیه عارف را ضایعهای سترگ برای جامعه اسلامی دانستند. علاوه بر مقامات عالیرتبه نظام از جمله دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی و معاون امور پارلمانی رئیسجمهور، نهادهای مختلف علمی و فرهنگی با صدور بیانیههایی پیدرپی بر جایگاه رفیع علمی، استقلال رای و فضایل برجسته اخلاقی این عالم فرزانه صحه گذاشتند و این مصیبت عظیم را به ساحت مقدس حضرت ولیعصر (عج)، حوزههای علمیه و عموم شیعیان و مسلمانان جهان تسلیت گفتند.
در پایان این گزارش و با نگاهی تحلیلی به قریب به یک قرن زندگی پربار، سراسر نورانی و سرشار از خدمت آیتالله العظمی سید موسی شبیری زنجانی، میتوان به روشنی دریافت که اگرچه دفتر حیات دنیوی یکی از پرهیزگارترین، عالمترین و محققترین فقهای معاصر بسته شده است، اما مکتب علمی اصیل، روش تحقیق موشکافانه و سیره اخلاقی انسانساز ایشان هرگز از میان نخواهد رفت و تا ابد در قلب حوزههای علمیه زنده، پویا و اثرگذار باقی خواهد ماند. ایشان نماد کامل عقلانیت فقهی، نهایت احتیاط در امور دینی، و تجلی واقعی زهد در برابر ظواهر دنیا بودند. میراث عظیم مکتوب و خیل عظیم شاگردان فرهیختهای که سالها از خرمن بیکران دانش ایشان خوشهچینی کردهاند، تضمینکننده استمرار راه پرافتخاری است که او با صلابت، ایمان و اخلاص در آن گام نهاد. جهان تشیع امروز فقیهی را از دست داده است که پر کردن جای خالی او به سادگی میسر نخواهد شد؛ فقیهی که نماد بیبدیل حلم، علم، عقلانیت و آزادگی بود و حضورش مایه آرامش و وزانت حوزههای علمیه محسوب میشد. او عمر پربرکت خویش را به دور از هرگونه حاشیه، صرف غواصی در دریای بیکران معارف اهل بیت عصمت و طهارت نمود تا گوهرهای ناب احکام الهی را به دور از هرگونه پیرایه، اعوجاج و انحراف برای رهروان طریق حق به ارمغان آورد. امید است سیره، روشنگریها و روش عملی آن عالم جلیلالقدر همواره الگویی درخشان و جاودان برای اهل علم، فضلای جوان و تمامی پویندگان مسیر حقیقت و رستگاری باقی بماند و راه پرنور او پر رهرو مستدام باشد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری، در پی درگذشت آیتالله سید موسی شبیری زنجانی، با صدور پیامی این عالم برجسته را فقیهی ژرفاندیش، محققی سترگ در علوم اسلامی و از استوانههای علمی، تحقیقی و اخلاقی حوزههای علمیه معاصر توصیف کرد و فقدان او را خللی جبرانناپذیر دانست که تنها به لطف الهی جبرانپذیر است.
متن پیام مسعود پزشکیان به شرح زیر است:
إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا شَیْءٌ»
خبر درگذشت فقیه برجسته و عالم ربانی، حضرت آیتالله العظمی آقای سید موسی شبیری زنجانی(قدس سره)، موجب اندوه و تألم خاطر گردید.
آیتالله شبیری زنجانی، فقیهی ژرفاندیش، محققی سترگ در قلمرو علوم اسلامی بویژه در زمینه فقه، حدیث، رجال و تاریخ و گنجینهای از سیره و تجارب ارزشمند عالمان سلف بود که به وصف اخلاقمداری، مردمداری، رفق و مدارا و اهتمام به پیراستگی ذات دین از تحریف و خرافه سرآمد بود و به بیان نظرات روشنگرانه و خردپذیر، حریت و زهد در حوزههای علمیه و در جامعه علمی ایران اشتهار داشت و از استوانههای علمی، تحقیقی و اخلاقی حوزههای علمیه معاصر بهشمار میرفت.
فقدان این فقیه برجسته خلل جبرانناپذیری است که تنها به لطف الهی و مدد حضرت بقیهالله اعظم(عجلالله تعالی فرجه الشریف) جبرانپذیر است.
اینجانب درگذشت این عالم ربانی و فقیه صمدانی را به محضر بقیه الله الاعظم(عج)، مقام معظم رهبری، مراجع عظام تقلید، بیت شریف آن عزیز به ویژه آقازادگان محترم، حوزههای علمیه، شاگردان، مقلدان و ملت شریف ایران تسلیت عرض میکنم و از درگاه خداوند متعال برای آن عالم بزرگوار، علو درجات و همنشینی با اجداد طاهرینش مسألت دارم.
حجتالاسلام والمسلمین محسنیاژهای، رئیس قوه قضاییه نیز در پی ارتحال آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی با صدور پیامی، این ضایعه را تسلیت گفت.
در پیام رئیس قوه قضاییه آمده است:
روح مطهر فقیه عالیمقام و مرجع عظام، حضرت آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی (قدّسالله نفسه و اعلىالله مقامه) به ملکوت اعلی پیوست. ارتحال این فقیه و مرجع روشنضمیر، فقدان و ثلمهای بزرگ است.
عمر مبارک ایشان مشحون از حسنات، با نامهى عملی سرشار از خیرات و مبرّات بود. مجاهدت این بقیةالسلف اعاظم در تعلیم و تعلم فقه آل محمّد (علیهمالسّلام) زبانزد و چشمگیر بود.
ایشان از نگهبانانِ امانتدارِ میراث اصیل و عَریق تشیع و از استوانههای حوزههای علمیه و از برجستگان علمی و عملی مکتب نورانی فقه جعفری بودند.
مقام علمی و پرورش شاگردان و تلامیذ برجسته و متعیّن، در کنار تقوا و اخلاص این عالم بزرگوار، شخصیت جامعی از ایشان ساخته بود.
اینجانب مصیبت این فقدان تأسفبار را به پیشگاه حضرت بقیّةاللهالاعظم (ارواحنا فداه) و به علمای عظام، مراجع تقلید، فضلاء، حوزههای علمیه و به عموم شیعیان و علاقهمندان و مقلدان ایشان و بهخصوص به بیت شریف و منیع آن مرحوم تسلیت میگویم و رحمت، لطف، تفضل و غفران الهی را برای آن عالم عروج کرده مسئلت مینمایم.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی نیز با صدور پیامی ارتحال حضرت آیتاللهالعظمی حاج سیدموسی شبیری زنجانی، مرجع عالیقدر جهان تشیع، را تسلیت گفت و این ضایعه را برای حوزههای علمیه، جامعه روحانیت و ارادتمندان مکتب اهلبیت(ع) سنگین و جبرانناپذیر توصیف کرد.
قالیباف در این پیام، آیتالله شبیری زنجانی را از برجستهترین چهرههای علمی و معنوی حوزههای علمیه در روزگار معاصر دانست و اظهار کرد: آن عالم وارسته عمر پربرکت خود را در راه تفقه و ترویج دین، تحقیق و تدریس، تربیت شاگردان و پاسداری از معارف اهلبیت(ع) سپری کردند.
رئیس مجلس همچنین دقت کمنظیر علمی، ژرفای فقاهت، حافظه و احاطه گسترده بر میراث علمی شیعه را از ویژگیهای برجسته آن مرجع فقید برشمرد و افزود که تواضع، سادهزیستی، صفای باطن، تقوا، اخلاق کریمانه و ولایتمداری، شخصیتی کمنظیر و مورد اعتماد و احترام عالمان و مؤمنان از ایشان ساخته بود.
قالیباف با اشاره به نزدیک به یک قرن مجاهدت علمی و معنوی آیتالله شبیری زنجانی، تأکید کرد میراث علمی ایشان در آثار، شاگردان و حافظه حوزه و جامعه دینی ماندگار خواهد بود. او این مصیبت را به رهبر انقلاب، مراجع تقلید، حوزههای علمیه، شاگردان، بیت مکرم و مردم ایران تسلیت گفت.
ریشههای خاندانی و شکوفایی در مهد علم
برای شناخت عمیقتر ابعاد شخصیتی و علمی این مرجع فقید، باید به ریشهها و اصالت خانوادگی ایشان بازگشت. سید موسی شبیری زنجانی در دهم اسفندماه سال هزار و سیصد و شش خورشیدی در شهر مقدس قم و در خاندانی که نسل اندر نسل در خدمت ترویج علم و دین بودند، چشم به جهان گشود. پدر بزرگوار ایشان، آیتالله سید احمد شبیری زنجانی، از علمای برجسته، وارسته و نامدار زمان خود بود که در مدرسه تاریخی فیضیه قم اقامه جماعت میکرد. جایگاه معنوی پدر به قدری رفیع بود که نماز جماعت وی همواره مورد توجه ویژه قرار داشت و علمای طراز اول، مراجع وقت و فضلای حوزه با اشتیاق فراوان در آن شرکت میجستند. پرورش یافتن در چنین فضای روحانی و آکنده از عطر معنویت و فضیلت، از همان دوران کودکی خمیرمایه شخصیتی سید موسی را با عشق بیپایان به علوم دینی و معارف الهی پیوند زد. خانهای که او در آن رشد یافت و بالید، محل رفت و آمد مستمر بزرگان دین و کانون مباحثات عمیق و طولانی علمی بود. این محیط مساعد و استثنایی سبب شد تا او از همان سنین نوجوانی مسیر پرفراز و نشیب تحصیل علوم حوزوی را با جدیتی مثالزدنی و ارادهای پولادین آغاز کند و پلههای ترقی علمی و تهذیب نفس را یکی پس از دیگری طی نماید. این پیوند عمیق با ریشههای اصیل حوزوی باعث شد تا ایشان در تمامی مراحل زندگی طولانی خویش، حفظ سنتهای اصیل و سلف صالح حوزوی را وجهه همت خویش قرار دهد و به عنوان پاسدار حریم فقاهت شناخته شود.
دوران تکوین علمی و تلمذ در مکاتب قم و نجف
دوران تحصیلات حوزوی آیتالله شبیری زنجانی، نمایانگر تلاش بیوقفه و عطش سیریناپذیر ایشان برای فراگیری و تعمیق دانش اسلامی بود. پس از طی مراحل مقدماتی و گذراندن سطوح عالیه در شهر قم با سرعتی چشمگیر، ایشان پایههای فقهی و اصولی خود را در دروس خارج اساطین و استوانههای علمی آن روزگار پایهریزی و مستحکم ساخت. در حوزه علمیه قم که در آن زمان با حضور مراجع بزرگ دوران شکوفایی خود را سپری میکرد، ایشان سالها از محضر پرفیض زعیم عالیقدر شیعه، مرجع کل آیتالله العظمی سید حسین طباطبایی بروجردی بهرهمند گردید و ظرایف فقهی و روشهای استنباط دقیق را از این مکتب غنی و جامع آموخت. علاوه بر آن، حضور مستمر و فعالانه در دروس آیتالله سید محمد محقق داماد، که در میان حوزویان به دقت نظر و موشکافیهای عمیق و پیچیده علمی شهرت فراوان داشت، و نیز بهرهگیری مستمر از دریای دانش آیتالله سید محمد حجت کوهکمری و هدایتهای پدر بزرگوارشان، پایههای ملکه اجتهاد ایشان را به شدت استوار کرد. با این حال، روح جستجوگر و کمالطلب سید موسی به مرزهای حوزه قم محدود نماند. ایشان برای درک مکاتب فقهی و اصولی نجف اشرف، که در آن مقطع زمانی قطب دیگر و باسابقه جهان تشیع به شمار میرفت، بار سفر بست و دورههایی را در این شهر مقدس در جوار بارگاه امیرالمومنین (ع) سپری کرد. در حوزه هزار ساله نجف، ایشان در حلقههای درس نامورانی چون آیتالله العظمی سید عبدالهادی شیرازی، آیتالله العظمی سید محسن حکیم و بهویژه مرجع دوراندیش آیتالله العظمی سید ابوالقاسم خویی شرکت جست. نتیجه این سفرهای علمی، تلفیق و تطبیق هنرمندانه مبانی دو مکتب بزرگ فقهی قم و نجف بود که موجب شد ایشان به جامعیت کمنظیر و دیدگاهی چندبعدی در استنباط احکام شرعی دست یابد.
مرجعیت بلامنازع در علم رجال و روششناسی اجتهادی
آنچه در کارنامه پربار علمی آیتالله شبیری زنجانی بیش از هر چیز دیگری میدرخشد و نام ایشان را در تاریخ حوزههای علمیه در جایگاهی دستنیافتنی قرار میدهد، تخصص حیرتانگیز و بیبدیل ایشان در علم «رجال» و درایهالحدیث است. در نظام آموزشی و پژوهشی حوزههای علمیه، علم رجال که به بررسی دقیق احوال راویان احادیث و ارزیابی موشکافانه میزان وثاقت، صداقت و اعتبار آنها میپردازد، یکی از پایههای اصلی، حیاتی و غیرقابل انکار برای استنباط فقهی محسوب میشود. آیتالله شبیری در این عرصه خطیر به چنان درجهای از احاطه و تسلط خیرهکننده دست یافته بود که همگان، اعم از مراجع همعصر و شاگردان، او را مرجع بلامنازع و متخصص اول علم رجال در دوران معاصر میدانستند. حافظه شگفتانگیز ایشان در به خاطر سپردن سلسله طولانی اسناد، شناخت دقیق طبقات راویان، و تسلط بر جزئیات پنهان زندگی محدثان، همواره موجب تحسین و شگفتی محافل علمی بود. ایشان در این مسیر تنها به منابع مکتوب رجالی گذشتگان بسنده نمیکردند، بلکه با رویکردی کاملاً اجتهادی، انتقادی و تحلیلی، اسناد روایات را با دقت یک جواهرتراش زبردست بررسی نموده و با کشف قرائن ظریف تاریخی و متنی، به ارزیابی روایات میپرداختند. در زمینه علم اصول فقه نیز، این فقیه برجسته دارای دیدگاههای کاملاً مستقل و قابل تاملی بودند؛ از جمله میتوان به اعتقاد ایشان به نظریه «انسداد باب علم» در برخی مباحث اصولی اشاره کرد که نشاندهنده استقلال فکری، حریت علمی و عدم تقلید کورکورانه از مشهورات رایج در حوزهها بود. دقت نظرها و وسواس علمی ایشان در مواجهه با متون روایی به حدی اعجابآور بود که گاه ساعتهای متمادی برای بررسی صحت و سقم تنها یک سند حدیثی وقت صرف میکردند.
مرجعیت فراری از شهرت؛ تجلی زهد و پارسایی
ورود آیتالله شبیری زنجانی به عرصه خطیر مرجعیت تقلید، داستانی شگرف است که از زهد، وارستگی و فرار آگاهانه ایشان از شهرت، مقام و هیاهوهای دنیوی حکایت دارد. پس از رحلت پراندوه آیتالله العظمی محمدعلی اراکی در سال هزار و سیصد و هفتاد و سه خورشیدی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ایشان را به عنوان یکی از مراجع جایزالتقلید به جهان تشیع معرفی کرد. با این وجود، ایشان در کمال ناباوری بسیاری، به شدت از هرگونه هیاهوی رسانهای، تبلیغات مرسوم و پذیرش زودهنگام لوازم و تشریفات مرجعیت دوری میجستند. این گریز از شهرت به حدی عیان بود که ایشان تا سال هزار و سیصد و هفتاد و هفت خورشیدی با وجود اصرار مقلدان، از انتشار رساله عملیه خودداری ورزیدند. حتی پس از آن مقطع نیز، تا سالهای متمادی از تاسیس دفتر رسمی مرجعیت، راهاندازی پایگاه اطلاعرسانی اینترنتی و توسعه تشکیلات اداری امتناع میکردند. این رویه کمنظیر، یادآور سیره ناب علمای سلف و زاهدان حقیقی تاریخ تشیع بود که مسئولیت سنگین مرجعیت را نه یک مقام و منصب برای فخرفروشی و کسب قدرت، بلکه بار امانتی بهغایت خطیر و کمرشکن در پیشگاه خداوند متعال میدانستند. زندگی ساده، بیآلایش، تواضع و بیادعایی ایشان همواره در میان حوزویان و عامه مردم زبانزد بود. ایشان مقامات عالی فقهی و علمی را با اخلاق الهی و عرفان عملی همراه ساخته بودند و تواضع بینظیرشان باعث شده بود که ارتباط گسترده، پدرانه و صمیمانهای با بدنه حوزههای علمیه و طلاب جوان داشته باشند. درب خانه محقر ایشان همواره به روی جویندگان علم، پرسشگران شرعی و مردم عادی و دردمند باز بود و سلوک متواضعانه، پیادهرویهای آرام و برخوردهای مهربانانه ایشان در کوچههای قدیمی شهر قم، تصویری جاودانه و الهامبخش در ذهن و قلب ساکنان این شهر مذهبی بر جای گذاشته است.
میراث ماندگار؛ از تربیت نخبگان تا تالیفات گرانسنگ
در طول بیش از شش دهه تدریس مستمر، پرنشاط و عمیق در سطوح عالیه و دروس خارج فقه و اصول، این فقیه عظیمالشأن صدها شاگرد فاضل، محقق و مجتهد مسلم را در مکتب پربار خود پرورش داد که بسیاری از آنان امروزه خود از اساتید مبرز، صاحبنظران و ارکان حوزههای علمیه در سراسر کشور به شمار میروند. این نسل تربیتیافته، میراثی زنده و جاودان از این فقیه نستوه است که ثمره سالها تدریس و مجاهدت علمی او در راستای اعتلای فقه جعفری محسوب میشود. در کنار تربیت شاگردان فرهیخته، قلم روان، مستند و اندیشه ژرف ایشان آثار و تالیفات گرانسنگی را به یادگار گذاشت که بدون شک تا قرنهای متمادی مرجع و منبع اصلی پژوهشگران علوم اسلامی باقی خواهد ماند. مشهورترین اثر عمومی و در عین حال به شدت تخصصی ایشان، مجموعه نفیس و چند جلدی «جرعهای از دریا» است. این کتاب که با استقبالی بینظیر و فراتر از انتظار در مجامع علمی، فرهنگی و حتی عمومی مواجه شد، گنجینهای بیبدیل از مقالات فقهی، یادداشتهای دقیق و موشکافانه رجالی، و حکایات مستند، آموزنده و ناب تاریخی از زندگی علمای گذشته است که با قلمی شیوا، جذاب و امانتداری کامل به رشته تحریر درآمده است. از دیگر آثار فقهی و تخصصی ایشان میتوان به مجموعه عظیم «تعلیقات بر جامع احادیث شیعه» اشاره کرد که بهویژه در بخش کتاب حج، با حاشیههای دقیق سندی و متنی، اوج تبحر خیرهکننده ایشان را در فقه الحدیث به رخ میکشد. همچنین کتابهای ارزشمندی نظیر «تحریر الجواهر» و «تحریر فتاوی الجواهر» در موضوع پیچیده مناسک حج، و تقریرات مجموعه دروس فقهی ایشان از جمله بیست جلد دروس تفصیلی کتاب النکاح، دروس خمس و مباحث مکاسب، از دیگر یادگارهای علمی بینظیر این مرجع فقید است. کتب تخصصی ایشان در زمینه بررسی و تحلیل «اسناد اصحاب اجماع» نیز راهگشای بیبدیل و قطبنمای پژوهشگران در هزارتوی تاریک و پیچیده علم رجال محسوب میشود.
سوگ ملی و بینالمللی در فقدان استوانه فقاهت
بستری شدن این عالم ربانی در روزهای پایانی عمر پربرکتشان، موجی از نگرانی، اضطراب و دست به دعا برداشتن را در میان مقلدان و دوستداران مکتب اهل بیت در سراسر جهان به همراه داشت. پس از اعلام رسمی و تلخ خبر درگذشت ایشان در نخستین ساعات روز دوشنبه سیام شهریور، سیل خروشان پیامهای تسلیت از سوی مراجع عظام تقلید، نهادهای حوزوی، اساتید دانشگاه و مسئولان عالیرتبه لشکری و کشوری روانه شد که هر یک به نوعی بر عظمت این ضایعه تاکید داشتند. حضرت آیتالله العظمی سید علی سیستانی، مرجع عالیقدر جهان تشیع در نجف اشرف، در پیامی با ابراز تاثر عمیق و توصیف این رویداد ناگوار به عنوان ضایعهای به شدت دردناک، آیتالله شبیری زنجانی را از بزرگان مسلم علم، ارکان اصلی حوزه علمیه پربرکت قم و از مصادیق بارز و برجسته «عالم ربانی» خواندند که تمام عمر پربار خویش را بدون وقفهای در راه تحقیق، تالیف و تعلیم سپری کرد. همچنین آیتالله سید مصطفی محقق داماد، از فضلای نامدار حوزه، با صدور پیامی سوزناک تاکید کردند که جهان تشیع و حوزه علمیه قم فقیهی کمنظیر و تکرارناپذیر را از دست داد که فقدانش به موجب روایات صریح اسلامی ضایعهای جبرانناپذیر است. شخصیتهای برجسته و مقامات ارشد سیاسی دیگری نظیر رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز با صدور بیانیههایی، ضمن اشاره به همراهی مقامات شگرف علمی با زهد، تقوا و سادهزیستی بینظیر ایشان، فقدان این فقیه عارف را ضایعهای سترگ برای جامعه اسلامی دانستند. علاوه بر مقامات عالیرتبه نظام از جمله دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی و معاون امور پارلمانی رئیسجمهور، نهادهای مختلف علمی و فرهنگی با صدور بیانیههایی پیدرپی بر جایگاه رفیع علمی، استقلال رای و فضایل برجسته اخلاقی این عالم فرزانه صحه گذاشتند و این مصیبت عظیم را به ساحت مقدس حضرت ولیعصر (عج)، حوزههای علمیه و عموم شیعیان و مسلمانان جهان تسلیت گفتند.
در پایان این گزارش و با نگاهی تحلیلی به قریب به یک قرن زندگی پربار، سراسر نورانی و سرشار از خدمت آیتالله العظمی سید موسی شبیری زنجانی، میتوان به روشنی دریافت که اگرچه دفتر حیات دنیوی یکی از پرهیزگارترین، عالمترین و محققترین فقهای معاصر بسته شده است، اما مکتب علمی اصیل، روش تحقیق موشکافانه و سیره اخلاقی انسانساز ایشان هرگز از میان نخواهد رفت و تا ابد در قلب حوزههای علمیه زنده، پویا و اثرگذار باقی خواهد ماند. ایشان نماد کامل عقلانیت فقهی، نهایت احتیاط در امور دینی، و تجلی واقعی زهد در برابر ظواهر دنیا بودند. میراث عظیم مکتوب و خیل عظیم شاگردان فرهیختهای که سالها از خرمن بیکران دانش ایشان خوشهچینی کردهاند، تضمینکننده استمرار راه پرافتخاری است که او با صلابت، ایمان و اخلاص در آن گام نهاد. جهان تشیع امروز فقیهی را از دست داده است که پر کردن جای خالی او به سادگی میسر نخواهد شد؛ فقیهی که نماد بیبدیل حلم، علم، عقلانیت و آزادگی بود و حضورش مایه آرامش و وزانت حوزههای علمیه محسوب میشد. او عمر پربرکت خویش را به دور از هرگونه حاشیه، صرف غواصی در دریای بیکران معارف اهل بیت عصمت و طهارت نمود تا گوهرهای ناب احکام الهی را به دور از هرگونه پیرایه، اعوجاج و انحراف برای رهروان طریق حق به ارمغان آورد. امید است سیره، روشنگریها و روش عملی آن عالم جلیلالقدر همواره الگویی درخشان و جاودان برای اهل علم، فضلای جوان و تمامی پویندگان مسیر حقیقت و رستگاری باقی بماند و راه پرنور او پر رهرو مستدام باشد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری، در پی درگذشت آیتالله سید موسی شبیری زنجانی، با صدور پیامی این عالم برجسته را فقیهی ژرفاندیش، محققی سترگ در علوم اسلامی و از استوانههای علمی، تحقیقی و اخلاقی حوزههای علمیه معاصر توصیف کرد و فقدان او را خللی جبرانناپذیر دانست که تنها به لطف الهی جبرانپذیر است.
متن پیام مسعود پزشکیان به شرح زیر است:
إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا شَیْءٌ»
خبر درگذشت فقیه برجسته و عالم ربانی، حضرت آیتالله العظمی آقای سید موسی شبیری زنجانی(قدس سره)، موجب اندوه و تألم خاطر گردید.
آیتالله شبیری زنجانی، فقیهی ژرفاندیش، محققی سترگ در قلمرو علوم اسلامی بویژه در زمینه فقه، حدیث، رجال و تاریخ و گنجینهای از سیره و تجارب ارزشمند عالمان سلف بود که به وصف اخلاقمداری، مردمداری، رفق و مدارا و اهتمام به پیراستگی ذات دین از تحریف و خرافه سرآمد بود و به بیان نظرات روشنگرانه و خردپذیر، حریت و زهد در حوزههای علمیه و در جامعه علمی ایران اشتهار داشت و از استوانههای علمی، تحقیقی و اخلاقی حوزههای علمیه معاصر بهشمار میرفت.
فقدان این فقیه برجسته خلل جبرانناپذیری است که تنها به لطف الهی و مدد حضرت بقیهالله اعظم(عجلالله تعالی فرجه الشریف) جبرانپذیر است.
اینجانب درگذشت این عالم ربانی و فقیه صمدانی را به محضر بقیه الله الاعظم(عج)، مقام معظم رهبری، مراجع عظام تقلید، بیت شریف آن عزیز به ویژه آقازادگان محترم، حوزههای علمیه، شاگردان، مقلدان و ملت شریف ایران تسلیت عرض میکنم و از درگاه خداوند متعال برای آن عالم بزرگوار، علو درجات و همنشینی با اجداد طاهرینش مسألت دارم.
حجتالاسلام والمسلمین محسنیاژهای، رئیس قوه قضاییه نیز در پی ارتحال آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی با صدور پیامی، این ضایعه را تسلیت گفت.
در پیام رئیس قوه قضاییه آمده است:
روح مطهر فقیه عالیمقام و مرجع عظام، حضرت آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی (قدّسالله نفسه و اعلىالله مقامه) به ملکوت اعلی پیوست. ارتحال این فقیه و مرجع روشنضمیر، فقدان و ثلمهای بزرگ است.
عمر مبارک ایشان مشحون از حسنات، با نامهى عملی سرشار از خیرات و مبرّات بود. مجاهدت این بقیةالسلف اعاظم در تعلیم و تعلم فقه آل محمّد (علیهمالسّلام) زبانزد و چشمگیر بود.
ایشان از نگهبانانِ امانتدارِ میراث اصیل و عَریق تشیع و از استوانههای حوزههای علمیه و از برجستگان علمی و عملی مکتب نورانی فقه جعفری بودند.
مقام علمی و پرورش شاگردان و تلامیذ برجسته و متعیّن، در کنار تقوا و اخلاص این عالم بزرگوار، شخصیت جامعی از ایشان ساخته بود.
اینجانب مصیبت این فقدان تأسفبار را به پیشگاه حضرت بقیّةاللهالاعظم (ارواحنا فداه) و به علمای عظام، مراجع تقلید، فضلاء، حوزههای علمیه و به عموم شیعیان و علاقهمندان و مقلدان ایشان و بهخصوص به بیت شریف و منیع آن مرحوم تسلیت میگویم و رحمت، لطف، تفضل و غفران الهی را برای آن عالم عروج کرده مسئلت مینمایم.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی نیز با صدور پیامی ارتحال حضرت آیتاللهالعظمی حاج سیدموسی شبیری زنجانی، مرجع عالیقدر جهان تشیع، را تسلیت گفت و این ضایعه را برای حوزههای علمیه، جامعه روحانیت و ارادتمندان مکتب اهلبیت(ع) سنگین و جبرانناپذیر توصیف کرد.
قالیباف در این پیام، آیتالله شبیری زنجانی را از برجستهترین چهرههای علمی و معنوی حوزههای علمیه در روزگار معاصر دانست و اظهار کرد: آن عالم وارسته عمر پربرکت خود را در راه تفقه و ترویج دین، تحقیق و تدریس، تربیت شاگردان و پاسداری از معارف اهلبیت(ع) سپری کردند.
رئیس مجلس همچنین دقت کمنظیر علمی، ژرفای فقاهت، حافظه و احاطه گسترده بر میراث علمی شیعه را از ویژگیهای برجسته آن مرجع فقید برشمرد و افزود که تواضع، سادهزیستی، صفای باطن، تقوا، اخلاق کریمانه و ولایتمداری، شخصیتی کمنظیر و مورد اعتماد و احترام عالمان و مؤمنان از ایشان ساخته بود.
قالیباف با اشاره به نزدیک به یک قرن مجاهدت علمی و معنوی آیتالله شبیری زنجانی، تأکید کرد میراث علمی ایشان در آثار، شاگردان و حافظه حوزه و جامعه دینی ماندگار خواهد بود. او این مصیبت را به رهبر انقلاب، مراجع تقلید، حوزههای علمیه، شاگردان، بیت مکرم و مردم ایران تسلیت گفت.
