دختر پیامبر مرز حق‌گرایی و سازش‌طلبی
جواد شاملو
یکی از خطرناک‌ترین اتفاقاتی که ممکن است در حیات یک جامعه دینی رخ دهد، آن است که مرز میان حفظ دین و حفظ قدرت از میان برود؛ آنجا که بقای حکومت، به‌تدریج هم‌معنای بقای اسلام معرفی شود و هر اعتراضی به مناسبات ظالمانه، با عنوان تهدید وحدت و ثبات سیاسی به حاشیه رانده شود. در چنین وضعیتی، مسئله دیگر صرفاً خطای یک حاکم یا انحراف یک دستگاه سیاسی نیست؛ با نوعی دگرگونی در فهم دین مواجهیم؛ دگرگونی‌ای که در آن، به‌جای آنکه قدرت در برابر عدالت پاسخ‌گو باشد، عدالت باید خود را با مقتضیات قدرت سازگار کند.
حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را باید از همین منظر نیز شناخت. اهمیت ایستادگی ایشان فقط در دفاع از یک حق شخصی یا اعتراض به یک تصمیم سیاسی نبود. آنچه به اعتراض فاطمیه معنایی فراتر از زمانه خود بخشید، پافشاری بر این حقیقت بود که هیچ جایگاهی، حتی اگر به نام دین و با ادعای مصلحت امت به دست آمده باشد، از سنجش با معیار حق و عدالت معاف نیست. دین قرار نیست به قدرت، تقدس ببخشد؛ قرار است قدرت را به عدالت مقید کند.
این تمایز، امروز نیز برای جهان اسلام حیاتی است. مسئله فقط دولت‌هایی نیستند که آشکارا با قدرت‌های سلطه‌گر همراهی می‌کنند؛ مسئله عمیق‌تر، شکل‌گیری منطقی است که در آن، ملاحظه روابط خارجی، نگرانی از بی‌ثباتی یا حفظ منافع سیاسی، بهانه‌ای برای چشم‌پوشی از مسئولیت در برابر ظلم می‌شود. در این منطق، گاه محکوم‌کردن ستم تا جایی پذیرفته است که به مناسبات موجود آسیبی نرساند؛ اما آنجا که عدالت مستلزم هزینه‌دادن باشد، زبان مصلحت به میان می‌آید.
البته عقلانیت سیاسی، بی‌توجهی به واقعیت‌ها و توانایی‌ها نیست. هر تصمیمی باید پیامدهای خود را بسنجد؛ اما میان تدبیر و تسلیم تفاوتی اساسی وجود دارد. تدبیر، راه رسیدن به هدف را با واقعیت‌ها تنظیم می‌کند؛ تسلیم، خود هدف را به خواست صاحبان قدرت تغییر می‌دهد. عزت نیز به معنای بی‌محابا عمل‌کردن نیست؛ به این معناست که هیچ مصلحتی، اصل عدالت و مسئولیت اخلاقی را از اعتبار نیندازد.
فاطمیه یادآور همین مرز است: جامعه‌ای که حق را قربانی آسایش قدرت کند، شاید مدتی از تنش دور بماند، اما دیر یا زود بهای فراموشی حقیقت را خواهد پرداخت. اسلامِ عزت‌مدار، دینِ توجیه وضع موجود نیست؛ دینِ ایستادن در برابر وضع ناعادلانه است.
یکی از خطرناک‌ترین اتفاقاتی که ممکن است در حیات یک جامعه دینی رخ دهد، آن است که مرز میان حفظ دین و حفظ قدرت از میان برود؛ آنجا که بقای حکومت، به‌تدریج هم‌معنای بقای اسلام معرفی شود و هر اعتراضی به مناسبات ظالمانه، با عنوان تهدید وحدت و ثبات سیاسی به حاشیه رانده شود. در چنین وضعیتی، مسئله دیگر صرفاً خطای یک حاکم یا انحراف یک دستگاه سیاسی نیست؛ با نوعی دگرگونی در فهم دین مواجهیم؛ دگرگونی‌ای که در آن، به‌جای آنکه قدرت در برابر عدالت پاسخ‌گو باشد، عدالت باید خود را با مقتضیات قدرت سازگار کند.
حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را باید از همین منظر نیز شناخت. اهمیت ایستادگی ایشان فقط در دفاع از یک حق شخصی یا اعتراض به یک تصمیم سیاسی نبود. آنچه به اعتراض فاطمیه معنایی فراتر از زمانه خود بخشید، پافشاری بر این حقیقت بود که هیچ جایگاهی، حتی اگر به نام دین و با ادعای مصلحت امت به دست آمده باشد، از سنجش با معیار حق و عدالت معاف نیست. دین قرار نیست به قدرت، تقدس ببخشد؛ قرار است قدرت را به عدالت مقید کند.
این تمایز، امروز نیز برای جهان اسلام حیاتی است. مسئله فقط دولت‌هایی نیستند که آشکارا با قدرت‌های سلطه‌گر همراهی می‌کنند؛ مسئله عمیق‌تر، شکل‌گیری منطقی است که در آن، ملاحظه روابط خارجی، نگرانی از بی‌ثباتی یا حفظ منافع سیاسی، بهانه‌ای برای چشم‌پوشی از مسئولیت در برابر ظلم می‌شود. در این منطق، گاه محکوم‌کردن ستم تا جایی پذیرفته است که به مناسبات موجود آسیبی نرساند؛ اما آنجا که عدالت مستلزم هزینه‌دادن باشد، زبان مصلحت به میان می‌آید.
البته عقلانیت سیاسی، بی‌توجهی به واقعیت‌ها و توانایی‌ها نیست. هر تصمیمی باید پیامدهای خود را بسنجد؛ اما میان تدبیر و تسلیم تفاوتی اساسی وجود دارد. تدبیر، راه رسیدن به هدف را با واقعیت‌ها تنظیم می‌کند؛ تسلیم، خود هدف را به خواست صاحبان قدرت تغییر می‌دهد. عزت نیز به معنای بی‌محابا عمل‌کردن نیست؛ به این معناست که هیچ مصلحتی، اصل عدالت و مسئولیت اخلاقی را از اعتبار نیندازد.
فاطمیه یادآور همین مرز است: جامعه‌ای که حق را قربانی آسایش قدرت کند، شاید مدتی از تنش دور بماند، اما دیر یا زود بهای فراموشی حقیقت را خواهد پرداخت. اسلامِ عزت‌مدار، دینِ توجیه وضع موجود نیست؛ دینِ ایستادن در برابر وضع ناعادلانه است.
