گروه سیاسی
تحولات ژئوپلیتیک خلیج فارس و دریای عمان در دهه‌های اخیر، همواره تحت تأثیر دکترین‌های نظامی و شخصیت‌های تأثیرگذار در نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران بوده است. در این میان، دریادار پاسدار علیرضا تنگسیری، به عنوان ششمین فرمانده نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (ندسا)، نقشی فراتر از یک فرمانده میدانی ایفا کرده و به عنوان نظریه‌پرداز و معمار اصلی دکترین «نبرد ناهمتراز نوین» شناخته می‌شود. دوران فرماندهی ایشان، به‌ویژه در سال‌های منتهی به بحران‌های میانی دهه ۱۴۰۰ شمسی و وقوع درگیری‌های موسوم به «جنگ تحمیلی سوم» یا «جنگ رمضان»، نقطه عطفی در تثبیت حاکمیت ملی بر تنگه هرمز و تغییر موازنه قدرت دریایی در منطقه به نفع ایران به شمار می‌رود. این گزارش با رویکردی تحلیلی و حرفه‌ای، ابعاد مختلف زندگی، اندیشه نظامی و دستاوردهای راهبردی ایشان را در چارچوب امنیت پایدار و اقتدار دریایی واکاوی می‌کند.
تبارشناسی و تکوین شخصیت رزمی: از ریشه‌های تنگستان تا حماسه اروند
شکل‌گیری شخصیت رزمی و دفاعی دریادار علیرضا تنگسیری را نمی‌توان جدا از بستر تاریخی و جغرافیایی خاستگاه او تحلیل کرد. او متولد سال ۱۳۴۱ در بخش ساحلی شهرستان تنگستان در استان بوشهر است. نام «تنگستان» در حافظه تاریخی ایران با مقاومت علیه استعمار بریتانیا و قیام دلیران تنگستان به رهبری رئیس‌علی دلواری گره خورده است. این پیشینه فرهنگی و تبارشناسی، روحیه‌ای سلحشورانه و بیگانه ستیز را در نهاد وی بارور ساخت که بعدها در تمامی مواضع استراتژیک او در قبال حضور نیروهای فرامنطقه‌ای در خلیج فارس تجلی یافت.
به دلیل اشتغال پدر در منطقه اروندکنار، علیرضا تنگسیری دوران رشد و جوانی خود را در استان خوزستان سپری کرد. اروندکنار به عنوان یکی از حساس‌ترین نقاط مرزی ایران و عراق، محیطی بود که او را با واقعیت‌های سخت مرزبانی و دریانوردی آشنا کرد. با آغاز جنگ تحمیلی در سال ۱۳۵۹، وی در سن ۱۸ سالگی به صفوف مدافعان انقلاب پیوست و در یگان‌های دریایی سپاه که نطفه اولیه آن در جزایر خورموسی شکل گرفته بود، سازماندهی شد.
تجربه دفاع مقدس و نبرد با استکبار در دهه ۶۰
حضور تنگسیری در دوران دفاع مقدس، صرفاً محدود به نبرد با ارتش بعث نبود. او در اواخر دهه ۶۰ میلادی (دهه ۶۰ شمسی)، در جریانات موسوم به «جنگ نفت‌کش‌ها» مستقیماً با نیروی دریایی ایالات متحده و متحدانش در خلیج فارس روبرو شد. او شاهد عینی عملیات‌های جسورانه‌ای بود که در آن قایق‌های تندروی ایرانی، ناوگان‌های مدرن غربی را به چالش می‌کشیدند. مشارکت در عملیات‌های بزرگی چون «کربلای ۳» که منجر به تسلط ایران بر اسکله‌های استراتژیک الامیه و البکر شد، دانش عملیاتی او را در زمینه نبردهای هیدروگرافیک و عملیات‌های سطح به سطح در خلیج فارس به اوج رساند. این تجربیات میدانی، زیربنای فکری او را برای تدوین دکترین «نبرد ناهمتراز» که سال‌ها بعد به مرحله اجرا درآورد، پی‌ریزی کرد.
تحول در دکترین نبرد ناهمتراز: استراتژی «زنبوری» و نبرد شبکه‌ای
دریادار تنگسیری با تکیه بر تجربیات دوران جنگ و با در نظر گرفتن نابرابری تجهیزاتی میان ناوگان‌های کلاسیک جهان و نیروی دریایی سپاه، دکترین نبرد ناهمتراز را به سطحی نوین ارتقا داد. در دکترین او، «سرعت»، «تعداد» و «توزیع‌شدگی» سه رکن اصلی برتری در پهنه خلیج فارس محسوب می‌شوند.
توسعه شناورهای تندرو و رکوردشکنی سرعت
یکی از محورهای اصلی فعالیت تنگسیری، تبدیل قایق‌های تندرو از شناورهای سبک به پلتفرم‌های موشک‌انداز پیشرفته بود. او در سال ۱۴۰۴ شمسی از ساخت شناور موشک‌اندازی خبر داد که به سرعت خیره‌کننده ۱۱۶ نات (معادل ۲۱۵ کیلومتر بر ساعت) دست یافته است. این جهش تکنولوژیک به این معناست که شناورهای ایرانی قادرند در کمترین زمان ممکن خود را به نزدیکی اهداف بزرگ رسانده و پس از شلیک، از منطقه خطر خارج شوند.
تنگسیری با تبیین استراتژی «زنبوری»، بر این باور بود که حمله همزمان ده‌ها و گاه صدها شناور تندرو به یک ناو هواپیمابر یا ناوشکن سنگین، سیستم‌های پدافندی دشمن را دچار «اشباع راداری» می‌کند. در این سناریو، حتی اگر پیشرفته‌ترین سامانه‌های پدافندی (مانند سیستم اژیس) موفق به رهگیری بخشی از پرتابه‌ها شوند، حجم بالای حملات از جهات مختلف، نفوذ حداقل چند موشک یا اژدر به بدنه ناو دشمن را تضمین می‌کند. این راهبرد، موازنه وحشت را در تنگه هرمز به نفع ایران تغییر داد.
ادغام پهپادها در شبکه دریایی
تحت مدیریت ایشان، نیروی دریایی سپاه به یک قدرت پهپادی در تراز جهانی تبدیل شد. تشکیل «ناودسته‌های پهپادبر» و استفاده از پهپادهای شناسایی و انتحاری (مانند خانواده ابابیل و مهاجر) بر روی شناورهای کوچک و بزرگ، شعاع عملیاتی ایران را از خلیج فارس به اعماق اقیانوس هند گسترش داد. این ادغام باعث شد تا اشراف اطلاعاتی لحظه‌ای بر تمام تحرکات دشمن، حتی در فواصل دوردست، به یک قابلیت همیشگی برای ندسا تبدیل شود.
شهرک‌های موشکی زیرزمینی: لایه‌های دفاعی رسوخ‌ناپذیر
یکی از بحث‌برانگیزترین و در عین حال راهبردی‌ترین پروژه‌های تحت مدیریت دریادار تنگسیری، گسترش «شهرهای موشکی زیرزمینی» در طول سواحل خلیج فارس و دریای عمان است. این تاسیسات که در عمق صدها متری زمین و در دل کوه‌های ساحلی ساخته شده‌اند، انبارها و لانچرهای موشک‌های کروز و بالستیک ضدکشتی را در خود جای داده‌اند.
ویژگی‌های راهبردی شهرهای موشکی
1. آسیب‌ناپذیری: این پایگاه‌ها به دلیل عمق زیاد و استتار هوشمندانه، در برابر سنگین‌ترین حملات هوایی و بمب‌های سنگرشکن دشمن مصون هستند.
2. تیربار موشکی: سیستم‌های خودکار بارگذاری و پرتاب موشک در این شهرها، امکان شلیک متوالی و انبوه (تیرباری) را فراهم می‌کنند که پدافند ناوهای دشمن را فلج خواهد کرد.
3. پراکندگی جغرافیایی: دریادار تنگسیری تأکید داشت که این شهرها در تمام طول ساحل جنوب (بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر) گسترش یافته‌اند، به طوری که هیچ نقطه‌ای از دریا از برد آتش ایران خارج نیست.
این «متروهای موشکی»، به تعبیر برخی تحلیلگران غربی، قلب تپنده دکترین بازدارندگی ایران در تنگه هرمز هستند که امکان بقای توان ضربتی ایران را حتی در صورت بروز یک جنگ تمام‌عیار تضمین می‌کنند.
نوسازی ناوگان با شناورهای کلاس شهید سلیمانی
دریادار تنگسیری با درک نیاز به حضور در آب‌های دوردست (Blue Water)، پروژه نوسازی ناوگان با طراحی‌های بومی و متفاوت را کلید زد. ناو کلاس «شهید سلیمانی» مظهر این تحول است. این ناوها با طراحی بدنه «کاتاماران» و استفاده از آلیاژهای پیشرفته آلومینیوم، رادارگریزی و پایداری بالایی در دریاهای مواج دارند.
این ناوها که در سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴ به ناوگان ملحق شدند، ابزار اصلی تنگسیری برای اجرای فرمان رهبر معظم انقلاب مبنی بر حضور در «آب‌های دوردست» و تشکیل پایگاه دائمی در اقیانوس هند بودند.
ژئوپلیتیک تنگه هرمز و راهبرد «اخراج بیگانگان»
در اندیشه دریادار تنگسیری، امنیت خلیج فارس یک مقوله بومی است که تنها با مشارکت کشورهای منطقه حاصل می‌شود. او بارها در مواضع تند و صریح خود اعلام کرد که «دوران حضور قلدرمابانه آمریکا در خلیج فارس به پایان رسیده است». تحت فرماندهی او، نیروی دریایی سپاه نظارت دقیق و ۲۴ ساعته‌ای را بر تمام شناورهای ورودی و خروجی از تنگه هرمز اعمال کرد.
اجبار ناوهای آمریکایی و انگلیسی به مکالمه با زبان فارسی در هنگام عبور از تنگه هرمز، یکی از نمادهای اقتدارگرایی بود که تنگسیری آن را به یک پروتکل غیرقابل تغییر تبدیل کرد. او معتقد بود که تنگه هرمز کلید امنیت انرژی جهان است و ایران به عنوان صاحب‌خانه، حق دارد قواعد عبور و مرور را تعیین کند.
مدیریت اجتماعی و بسیج دریایی: قدرت نرم در خدمت دفاع
یکی از نوآوری‌های منحصر‌به‌فرد دریادار تنگسیری، تشکیل «بسیج دریایی» با مشارکت گسترده صیادان و بومیان جنوب ایران بود. او با درک این واقعیت که امنیت پایدار بدون همراهی مردم ممکن نیست، بیش از ۱۷ هزار شناور صیادی و تجاری را در قالب دسته‌های بسیج سازماندهی کرد.
نقش صیادان در لایه دوم دفاعی
• اشراف اطلاعاتی: صیادان به عنوان «چشم‌های نظام در دریا»، هرگونه تحرک مشکوک نیروهای بیگانه را به سرعت گزارش می‌دهند.
• عملیات مردم‌یاری: در حوادثی نظیر سیل خوزستان، شناورهای بسیج دریایی نقشی کلیدی در امدادرسانی ایفا کردند.
• امنیت بومی: با مسلح کردن و آموزش صیادان، هر لنج ایرانی به یک واحد دفاعی کوچک تبدیل شد که نفوذ یگان‌های عملیات ویژه دشمن را غیرممکن می‌سازد.
تنگسیری با بهبود معیشت صیادان، تأمین سوخت و آذوقه در دریا و حمایت از جامعه مرزنشین، پیوندی ناگسستنی میان امنیت ملی و معیشت مردم ایجاد کرد که از آن با عنوان «دفاع مردمی اقیانوسی» یاد می‌شود.
جنگ تحمیلی سوم (جنگ رمضان) و اوج اقتدار هرمز در سال ۲۰۲۶
تحولات سال ۲۰۲۶ میلادی (۱۴۰۴-۱۴۰۵ شمسی) که در ادبیات نظامی ایران از آن با نام «جنگ تحمیلی سوم» یا «جنگ رمضان» یاد می‌شود، جدی‌ترین آزمون برای دکترین‌های دریادار تنگسیری بود. این درگیری که با حملات گسترده هوایی و دریایی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران آغاز شد، به سرعت به پهنه آب‌های بین‌المللی کشیده شد.
کنترل مطلق بر تنگه هرمز و محاصره دریایی دشمن
در پی آغاز تهاجم در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، دریادار تنگسیری با اجرای عملیات «سد محکم»، تنگه هرمز را به روی تمامی شناورهای وابسته به ائتلاف متخاصم بست. این اقدام نه تنها یک مانور نظامی، بلکه یک ضربه مهلک اقتصادی به بازارهای جهانی بود.
• آمار کشتی‌های سرگردان: بر اساس گزارش سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO)، حدود ۱۵۰۰ کشتی تجاری و نفتکش به دلیل بسته شدن تنگه، در خلیج فارس سرگردان شدند.
• اجازه عبور گزینشی: ایران تنها به کشتی‌های کشورهای بی‌طرف (مانند چین و روسیه) و حامل کالاهای اساسی اجازه عبور داد، که این موضوع نشان‌دهنده تسلط کامل اطلاعاتی و عملیاتی ندسا بر این آبراه بود.
• قیمت نفت: در پی این بحران، قیمت نفت برنت با افزایشی ۴۲ درصدی به بیش از ۱۰۲ دلار رسید.
تنگسیری در این نبرد، دکترین «محاصره بیمه‌ای» را به اجرا گذاشت؛ به طوری که با ناامن کردن مسیر برای کشتی‌های تحت حمایت غرب، عملاً شرکت‌های بیمه (نظیر لویدز لندن) را مجبور به توقف صدور بیمه‌نامه برای عبور از منطقه کرد.
نبرد رمضان و ایستادگی در برابر ائتلاف
در جریان این جنگ ۱۲ روزه و سپس نبردهای فرسایشی پس از آن، یگان‌های تحت امر تنگسیری موفق شدند خسارات جبران‌ناپذیری به ناوگان پنجم آمریکا وارد کنند. سرنگونی پهپادها و جنگنده‌های پیشرفته و هدف قرار دادن ناوشکن‌های متجاوز در واکنش به تعرض به نفتکش‌های ایرانی، بخشی از کارنامه درخشان ایشان در این نبرد بود.
شهادت و میراث راهبردی: پروازی از بندرعباس به ابدیت
دریادار علیرضا تنگسیری، پس از سال‌ها مجاهدت، در تاریخ ۶ فروردین ۱۴۰۵ (۲۶ مارس ۲۰۲۶) در جریان یک حمله موشکی هدفمند توسط ارتش اسرائیل به شهر ساحلی بندرعباس، در حالی که در خط مقدم نظارت بر سپر دفاعی جزایر بود، به شدت مجروح شد و چهار روز بعد به فیض شهادت نائل آمد.
شهادت او، نه تنها خللی در عزم رزمندگان ایجاد نکرد، بلکه به محرکی برای تداوم پیروزی‌ها در «جنگ تحمیلی سوم» تبدیل شد. پیکر مطهر ایشان پس از تشییع تاریخی در بوشهر، تهران و آبادان، در گلزار شهدای آبادان به خاک سپرده شد؛ جایی که شور و یزله‌خوانی مردم جنوب در بدرقه فرمانده‌شان، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های جهان داشت.
دکترین «دفاع موزاییکی»؛ راز تداوم اقتدار پس از فرمانده
بسیاری از مراکز مطالعات استراتژیک غربی (مانند موسسه سوفان و اندیشکده واشنگتن) بر این باورند که موفقیت بزرگ تنگسیری، طراحی ساختاری بود که به «دفاع موزاییکی» (Mosaic Defense) شهرت یافت. او نیروی دریایی سپاه را به ۳۱ واحد مستقل استانی و ۵ منطقه دریایی با خودمختاری کامل عملیاتی تقسیم کرد. این بدین معناست که هر منطقه دریایی، دارای انبار موشکی، شبکه پهپادی و زنجیره فرماندهی مستقل است و حتی در صورت شهادت فرماندهان ارشد یا قطع ارتباط با مرکز، قادر است به مدت طولانی به نبرد و انسداد تنگه هرمز ادامه دهد. این دکترین، ترورهای هدفمند دشمن را از نظر نظامی بی‌اثر ساخت.
تحلیل مذاکرات صلح و طرح‌های پیشنهادی پایان جنگ ۲۰۲۶
در پی بن‌بست نظامی آمریکا در تنگه هرمز و شکست طرح‌های بازگشایی زورمدارانه این آبراه، واشنگتن ناگزیر به مسیر دیپلماسی در اسلام‌آباد روی آورد. دکترین تنگسیری در کنترل تنگه، دست برتر را به هیئت مذاکره‌کننده ایرانی (به ریاست عراقچی و قالیباف) بخشید.
این مذاکرات که تحت نظارت مستقیم رهبر معظم انقلاب (سید مجتبی خامنه‌ای) انجام شد، نشان داد که اقتدار ایجاد شده توسط دریادار تنگسیری در میدان، چگونه به پیروزی سیاسی در دیپلماسی تبدیل شده است.
جمع‌بندی و چشم‌انداز میراث «معمار اقتدار»
دریادار علیرضا تنگسیری، با ترکیبی از ایمان تنگستانی، تجربه دفاع مقدس و دانش روز نظامی، نیروی دریایی سپاه را از یک نیروی محدود ساحلی به یک «قدرت راهبردی جهانی» تبدیل کرد. میراث او تنها در ناوهای کلاس شهید سلیمانی یا شهرهای موشکی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه میراث اصلی او، بازگرداندن «اعتماد به نفس ملی» در عرصه دریا و اثبات این واقعیت است که امنیت خلیج فارس، بدون حضور بیگانگان و با تکیه بر «دریانوردی مردمی» قابل تأمین است. او با تبیین دکترین نبرد ناهمتراز، قواعد بازی را در یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های جهان تغییر داد. نام او به عنوان «معمار اقتدار هرمز» در تاریخ نظامی ایران ثبت شده است؛ فرماندهی که تنگه هرمز را نه با آهن و فولاد، بلکه با ایمان و تدبیر به روی دشمنان بست و افق‌های جدیدی را برای حضور مقتدرانه ایران در اقیانوس‌ها گشود. میراث تنگسیری، امروز در رگ‌های ۱۷ هزار شناور بسیج دریایی و در اعماق شهرهای موشکی جاری است و ضامن امنیت پایدار ایران در قرن پانزدهم هجری شمسی خواهد بود.