پزشکیان در بیشکک؛ رایزنی با قدرتهای شرقی برای ساختن نظم پساآمریکایی
ایران پای میز قدرتهای شرق
گروه سیاسی
سفر دو روزه مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی ایران، به بیشکک پایتخت قرقیزستان را نمیتوان صرفاً سفری تشریفاتی برای حضور در یک اجلاس بینالمللی دانست. پزشکیان در شرایطی راهی بیستوششمین اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای شده است که منطقه غرب آسیا همچنان با بحرانهای امنیتی و جنگ دستوپنجه نرم میکند و همزمان فشارهای اقتصادی و تحریمی آمریکا علیه تهران ادامه دارد. از این منظر، حضور ایران در بالاترین سطح سیاسی در یکی از مهمترین سازوکارهای چندجانبه اوراسیا، برای تهران هم یک فرصت دیپلماتیک و هم عرصهای برای فعالکردن ظرفیتهای اقتصادی، ترانزیتی و سیاسی شرق و مرکز آسیا محسوب میشود.
پزشکیان صبح دوشنبه ۹ شهریور ۱۴۰۵ تهران را به مقصد بیشکک ترک کرد تا در بیستوششمین نشست شورای سران سازمان همکاری شانگهای و نشست «شانگهایپلاس» شرکت کند. این سفر دو روزه علاوه بر برنامه اصلی اجلاس، مجموعهای از دیدارهای دوجانبه با رهبران کشورهای عضو و شریک شانگهای و حضور در مراسم افتتاحیه ششمین دوره بازیهای جهانی عشایر را دربر میگیرد. رئیسجمهور پس از ورود به بیشکک مورد استقبال معاون رئیس کابینه قرقیزستان قرار گرفت.
اهمیت اجلاس امسال از آن جهت بیشتر است که سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۲۶ بیستوپنجمین سال تأسیس خود را پشت سر میگذارد. این سازمان که در سال ۲۰۰۱ با مشارکت چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان شکل گرفت، امروز ۱۰ عضو اصلی دارد و ایران نیز از سال ۲۰۲۳ عضو کامل آن است. بلاروس در سال ۲۰۲۴ به این سازمان پیوست و شمار اعضای کامل به ۱۰ کشور رسید.
اجلاس امسال با شعار «۲۵ سال سازمان همکاری شانگهای: با هم برای صلح، توسعه و رفاه پایدار» برگزار میشود و رهبران چین، روسیه، ایران، هند، پاکستان، کشورهای آسیای مرکزی و دیگر اعضا و شرکای سازمان در آن حضور دارند. در نتیجه، بیشکک طی روزهای برگزاری اجلاس به یکی از مهمترین کانونهای دیپلماسی اوراسیا تبدیل شده است.
چرا این اجلاس برای ایران مهم است؟
سازمان همکاری شانگهای از ابتدا با محوریت مسائل امنیتی و ثبات منطقهای شکل گرفت، اما در طول یک دهه اخیر دامنه فعالیت آن به حوزههای اقتصاد، انرژی، حملونقل، تجارت، فناوری و ارتباطات نیز گسترش یافته است. برای ایران که تحت فشار تحریمهای آمریکا قرار دارد، اهمیت این سازمان دقیقاً در همین نقطه قرار میگیرد: تهران تلاش دارد روابط خود با کشورهای آسیایی را از سطح مناسبات سیاسی صرف فراتر برده و آنها را به همکاریهای اقتصادی و زیرساختی تبدیل کند.
پیش از این نیز تهران بر ضرورت تبدیل ظرفیت سازمان همکاری شانگهای به سازوکاری برای همکاری اقتصادی گستردهتر تأکید کرده بود. در اجلاس سال ۲۰۲۵ شانگهای در تیانجین چین، پزشکیان پیشنهادهایی درباره تقویت همکاریهای مالی اعضا، استفاده بیشتر از ارزهای ملی، زیرساختهای پرداخت دیجیتال و سازوکارهای چندجانبه مالی مطرح کرده بود. بنابراین حضور امسال را باید در امتداد تلاش ایران برای استفاده اقتصادی از عضویت در این سازمان ارزیابی کرد.
این اهمیت زمانی بیشتر میشود که ایران از نظر جغرافیایی در نقطه اتصال چند منطقه مهم قرار گرفته است؛ از یک سو آسیای مرکزی و چین و از سوی دیگر خلیج فارس، دریای عمان و مسیرهای منتهی به هند. در چنین شرایطی، پروژههایی مانند بندر چابهار و کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب میتوانند اهمیت ویژهای پیدا کنند؛ بهخصوص برای هند که به دنبال مسیرهای ارتباطی با آسیای مرکزی و روسیه است.
پزشکیان: شانگهای نماد چندصدایی در جهان است
پزشکیان پیش از ترک تهران، اهمیت سیاسی اجلاس را صریحاً مورد تأکید قرار داد. او با اشاره به حضور اکثر سران منطقه در این نشست، شانگهای را نمادی از وجود «صداهای متنوع و مستقل» در جهان دانست و گفت در شرایطی که برخی نهادهای بینالمللی در پی ایجاد فضای تکصدایی هستند، چنین نشستهایی اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
رئیسجمهور همچنین بر این نکته تأکید کرد که کشورهای منطقه از پیوندهای تاریخی، تمدنی و جغرافیایی عمیقی برخوردارند و امنیت و توسعه آنها از یکدیگر جدا نیست. از نگاه پزشکیان، بیثباتی در یک بخش از منطقه نهایتاً بر همه کشورهای پیرامونی اثر میگذارد و به همین دلیل، راهحل مسائل امنیتی و اقتصادی منطقه باید تا حد امکان درون منطقهای باشد.
این نگاه در شرایط فعلی منطقه اهمیت مضاعفی دارد. پیام اصلی پزشکیان پیش از سفر این بود که ایران به دنبال جنگ نیست، اما در برابر تجاوز نیز منفعل نخواهد بود. او همزمان بر گفتوگو، همکاری منطقهای و تلاش برای تأمین امنیت و توسعه تأکید کرد. بنابراین میتوان گفت تهران در بیشکک دو پیام را همزمان دنبال میکند: دیپلماسی برای جلوگیری از گسترش بحران و بازدارندگی در برابر هرگونه تجاوز.
دیدار با مودی؛ چابهار، هند و تنگه هرمز
یکی از مهمترین دیدارهای پزشکیان در نخستین روز سفر، ملاقات با نارندرا مودی، نخستوزیر هند بود. این دیدار از آن جهت اهمیت دارد که روابط تهران و دهلینو همزمان چند حوزه راهبردی را دربرمیگیرد؛ از چابهار و ترانزیت گرفته تا انرژی، تجارت و تحولات امنیتی منطقه.
در دیدار پزشکیان و مودی، آخرین وضعیت روابط دو کشور بررسی و بر ضرورت گسترش همکاریها تأکید شد. پزشکیان از همکاری هند با ایران در شرایط جنگ اخیر قدردانی کرد و بر ضرورت تقویت تلاشهای دیپلماتیک برای برقراری صلح و امنیت در منطقه تأکید کرد. او همچنین از هند خواست از ظرفیت روابط خود با طرفهای مختلف برای کمک به بازگشت منطقه از مسیر جنگ و خونریزی به مسیر گفتوگو استفاده کند.
اما بخش اقتصادی و ژئوپلیتیکی این دیدار نیز قابل توجه بود. همکاریهای حملونقلی و دریایی، وضعیت تنگه هرمز و روند همکاریها در بندر چابهار از جمله موضوعاتی بود که میان دو طرف مورد بحث قرار گرفت. پزشکیان بر ظرفیتهای گسترده ایران و هند در حوزههای سیاسی، اقتصادی، علمی و فرهنگی تأکید کرد و خواستار توسعه همکاریها با هدف خنثیسازی آثار تحریمها شد.
برای هند، ایران فقط یک شریک سیاسی نیست؛ بلکه یکی از مسیرهای مهم دسترسی به آسیای مرکزی و افغانستان و سپس بازارهای اوراسیاست. چابهار در این میان جایگاهی متفاوت دارد، زیرا به هند امکان میدهد بدون اتکا به مسیرهای تحت کنترل پاکستان به بخشهایی از آسیای مرکزی دسترسی پیدا کند. از سوی دیگر، برای ایران نیز هند یکی از مهمترین شرکای بالقوه در مسیر توسعه تجارت و ترانزیت شرقی است.
پاکستان؛ از روابط دوجانبه تا نقش میانجی
دیدار پزشکیان با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، نیز در نخستین روز سفر انجام شد. دو طرف درباره آخرین وضعیت روابط تهران و اسلامآباد و راههای گسترش همکاریها گفتوگو کردند. پزشکیان از حضور نخستوزیر و هیئت پاکستانی در مراسم ادای احترام به شهدای اخیر ایران قدردانی کرد و از نقش پاکستان در مذاکراتی که به توافق اخیر منجر شده است، تشکر کرد.
در این دیدار، موضوع وحدت کشورهای اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفت. پزشکیان ضمن استقبال از توافق مکه، بر این دیدگاه تأکید کرد که اتحاد و همدلی کشورهای اسلامی میتواند مانع از آن شود که رژیم صهیونیستی به کشورهای منطقه حمله کند. او همچنین بر این نکته تأکید کرد که کشورهای اسلامی ظرفیت لازم برای حل اختلافات خود بدون مداخله خارجی را دارند.
شهباز شریف نیز بر ماهیت دفاعی توافق مکه تأکید کرد و گفت هدف آن تأمین صلح و امنیت منطقه و حفاظت از منافع کشورهای منطقه است. این بخش از مذاکرات، نشان میدهد که رایزنیهای پزشکیان در بیشکک تنها محدود به چارچوب سازمان همکاری شانگهای نیست و بحران امنیتی منطقه نیز بخش مهمی از دستور کار او را تشکیل میدهد.
تاجیکستان و قرقیزستان؛ آسیای مرکزی در مرکز توجه
پزشکیان در بیشکک با امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، نیز دیدار کرد. دو طرف ضمن بررسی آخرین تحولات روابط تهران و دوشنبه، بر استفاده از ظرفیتهای موجود برای توسعه و تعمیق مناسبات دو کشور تأکید کردند.
روابط ایران و تاجیکستان از ویژگی متفاوتی برخوردار است؛ اشتراکات زبانی، فرهنگی و تمدنی، زمینهای فراهم کرده که روابط دو کشور صرفاً در چارچوب مناسبات معمول دیپلماتیک تعریف نشود. در سالهای اخیر نیز تهران تلاش کرده است این پیوندهای فرهنگی را به حوزههای اقتصادی، حملونقل، انرژی و تجارت متصل کند.
ملاقات پزشکیان با صدر جباروف، رئیسجمهور قرقیزستان، نیز در حاشیه اجلاس انجام شد. دو طرف درباره وضعیت روابط دوجانبه و راههای تقویت همکاریها گفتوگو کردند و بر استفاده از ظرفیتهای موجود برای توسعه مناسبات تأکید داشتند.
اهمیت این دیدار از آن جهت است که قرقیزستان امسال ریاست دورهای سازمان همکاری شانگهای را برعهده دارد و اجلاس بیستوششم نیز در بیشکک برگزار میشود. بنابراین توسعه روابط تهران و بیشکک علاوه بر مناسبات دوجانبه، در چارچوب همکاری ایران با ساختارهای منطقهای آسیای مرکزی نیز معنا پیدا میکند.
دیدار با علیاف؛ قفقاز نیز در دستور کار تهران
یکی دیگر از دیدارهای پزشکیان در بیشکک با الهام علیاف، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، بود. دو طرف درباره آخرین تحولات روابط تهران و باکو و روند همکاریهای مشترک گفتوگو کردند و بر ضرورت استفاده از ظرفیتهای موجود برای توسعه و تعمیق مناسبات دو کشور تأکید داشتند.
قرار گرفتن این دیدار در کنار ملاقاتهای پزشکیان با رهبران هند، پاکستان، تاجیکستان و قرقیزستان نشان میدهد که تهران تلاش کرده است از اجلاس شانگهای به عنوان یک «سکوی چندجانبه» برای فعالکردن همزمان پروندههای دوجانبه و منطقهای استفاده کند.
به بیان دیگر، سفر پزشکیان را نباید صرفاً در چارچوب رابطه ایران با سازمان همکاری شانگهای دید. بخش قابل توجهی از اهمیت سفر در این است که رهبران کشورهای مختلف در یک نقطه جمع شدهاند و رئیسجمهور ایران میتواند در فاصلهای کوتاه با چند کشور درباره پروندههای متفاوت گفتوگو کند.
پوتین؛ مهمترین دیدار در روز دوم
مهمترین دیدار برنامهریزیشده پزشکیان در روز دوم سفر، ملاقات با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه است. یوری اوشاکوف، دستیار رئیسجمهور روسیه در امور سیاست خارجی، اعلام کرده است که پوتین سهشنبه ۱۰ شهریور با پزشکیان دیدار خواهد کرد و این ملاقات نخستین دیدار دوجانبه پوتین با یک رهبر در حاشیه اجلاس خواهد بود.
اوشاکوف با توجه به وضعیت پرتنش خاورمیانه، تحولات مرتبط با ایران را از موضوعات کلیدی این گفتوگو دانسته و گفته است که علاوه بر مسائل منطقهای، موضوعات دوجانبه نیز در دستور کار خواهد بود. در صورت انجام این ملاقات، شمار دیدارهای حضوری پزشکیان و پوتین به شش مورد خواهد رسید.
اهمیت این ملاقات در شرایط فعلی فراتر از روابط تهران و مسکو است. ایران و روسیه در سالهای اخیر همکاریهای خود را در حوزههای سیاسی، امنیتی، اقتصادی و ترانزیتی افزایش دادهاند و هر دو کشور نیز با فشارهای گسترده غرب مواجهاند. بنابراین رایزنی مستقیم دو رئیسجمهور درباره تحولات منطقه و مناسبات دوجانبه میتواند یکی از مهمترین خروجیهای سیاسی سفر پزشکیان باشد.
شانگهایپلاس؛ فراتر از اعضای سازمان
در کنار نشست اصلی سران سازمان همکاری شانگهای، پزشکیان در نشست «شانگهایپلاس» نیز حضور خواهد داشت. این قالب امکان تعامل اعضای اصلی سازمان با مجموعه وسیعتری از کشورها و بازیگران بینالمللی را فراهم میکند و به همین دلیل برای تهران که به دنبال توسعه مناسبات با کشورهای غیرغربی است، اهمیت ویژهای دارد. از نگاه ایران، شانگهایپلاس میتواند به بستری برای بیان مواضع تهران درباره مسائل منطقهای، مخالفت با یکجانبهگرایی و در عین حال معرفی ظرفیتهای اقتصادی و ترانزیتی کشور تبدیل شود. این اهمیت بهویژه در شرایطی افزایش مییابد که تحریمهای آمریکا تلاش میکند دامنه ارتباط اقتصادی ایران با سایر کشورها را محدود کند.
بازیهای عشایر؛ وجه فرهنگی سفر
یکی از برنامههای متفاوت سفر پزشکیان، حضور در مراسم افتتاحیه ششمین دوره بازیهای جهانی عشایر است. این مراسم روز ۳۱ اوت در بیشکک برگزار میشود و پزشکیان با دعوت رئیسجمهور قرقیزستان در آن حضور خواهد یافت.
بازیهای جهانی عشایر صرفاً یک رویداد ورزشی نیست و برگزارکنندگان آن را بستری برای نمایش فرهنگ، سنتها و میراث جوامع مختلف معرفی کردهاند. دوره ششم این بازیها از ۳۱ اوت تا ۶ سپتامبر برگزار میشود و انتظار میرود نمایندگانی از بیش از ۱۰۰ کشور در آن حضور داشته باشند.
حضور رئیسجمهور ایران در افتتاحیه این رویداد نیز در چارچوب تلاش برای گسترش روابط فرهنگی و مردمی با کشورهای آسیای مرکزی قابل ارزیابی است؛ حوزهای که برای ایران با توجه به اشتراکات تاریخی و تمدنی با این منطقه ظرفیت قابل توجهی دارد.
یک سفر، چند هدف
اگر بخواهیم سفر پزشکیان را از سطح خبرهای روزمره فراتر ببریم، میتوان چند لایه به هم پیوسته در آن مشاهده کرد. نخست، دیپلماسی سیاسی است؛ یعنی استفاده از اجلاس شانگهای برای گفتوگو با چین، روسیه، هند، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی و انتقال مواضع ایران درباره تحولات منطقه.
لایه دوم، دیپلماسی اقتصادی و ترانزیتی است. چابهار، مسیرهای حملونقل، تجارت با هند و آسیای مرکزی و استفاده از موقعیت جغرافیایی ایران در شبکه اتصال شرق و غرب، از مهمترین ظرفیتهایی است که تهران میتواند در چنین چارچوبی دنبال کند.
لایه سوم، دیپلماسی امنیتی است. پزشکیان در حالی در اجلاس شانگهای حضور یافته که مسئله امنیت منطقه، جنگ، تجاوز و آینده نظم امنیتی غرب آسیا از موضوعات اصلی گفتوگوهای کشورهای آسیایی است. پیام تهران در این زمینه روشن است: ایران جنگ را آغازگر نمیداند، اما در برابر تجاوز پاسخ میدهد و در عین حال راه گفتوگو را باز میگذارد.
و در نهایت، لایه چهارم، دیپلماسی چندجانبه است؛ تلاش برای استفاده از سازمان همکاری شانگهای نه به عنوان یک ائتلاف نظامی، بلکه به عنوان یکی از مهمترین سازوکارهای چندجانبه غیرغربی برای توسعه همکاریهای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی.
آنچه هنوز باید منتظر آن ماند
با وجود دیدارهای متعدد پزشکیان در نخستین روز، مهمترین بخش سفر هنوز در پیش است. نشست اصلی سران سازمان همکاری شانگهای و سخنرانی رئیسجمهور ایران و همچنین دیدار برنامهریزیشده پزشکیان و پوتین در روز سهشنبه میتواند تصویر نهایی سفر را روشنتر کند.
به همین دلیل، ارزیابی نهایی سفر در حال حاضر باید با احتیاط انجام شود. تا اینجا، پزشکیان توانسته است در یک روز با نخستوزیر هند، نخستوزیر پاکستان، رئیسجمهور تاجیکستان، رئیسجمهور قرقیزستان و رئیسجمهور جمهوری آذربایجان دیدار کند؛ مذاکراتی که هر یک یک پرونده مهم منطقهای یا اقتصادی را دربرمیگیرد.
اما ارزش واقعی این سفر زمانی مشخص خواهد شد که این رایزنیها از سطح بیانیهها و ابراز تمایل برای توسعه روابط عبور کرده و به توافقهای اجرایی، افزایش تجارت، فعالتر شدن مسیرهای ترانزیتی، گسترش همکاریهای انرژی و حملونقل و هماهنگی سیاسی مؤثرتر میان اعضای شانگهای منجر شود. در مجموع، سفر پزشکیان به بیشکک را میتوان تلاشی برای تبدیل عضویت ایران در شانگهای از یک دستاورد حقوقی و دیپلماتیک به یک ابزار فعال در سیاست خارجی و اقتصاد منطقهای دانست. تهران در شرایطی به قلب آسیای مرکزی رفته که همزمان با جنگ و فشار اقتصادی روبهروست و به دنبال آن است که شبکه روابط خود با قدرتها و کشورهای منطقه را گستردهتر و عملیاتیتر کند. شانگهای برای ایران در این معنا نه مقصدی برای گریز از فشار غرب، بلکه یکی از میدانهای مهم برای کاهش اثرپذیری از فشار غرب، تنوعبخشی به شرکای اقتصادی و سیاسی و تقویت جایگاه ایران در معماری در حال تغییر اوراسیا است.
سفر دو روزه مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی ایران، به بیشکک پایتخت قرقیزستان را نمیتوان صرفاً سفری تشریفاتی برای حضور در یک اجلاس بینالمللی دانست. پزشکیان در شرایطی راهی بیستوششمین اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای شده است که منطقه غرب آسیا همچنان با بحرانهای امنیتی و جنگ دستوپنجه نرم میکند و همزمان فشارهای اقتصادی و تحریمی آمریکا علیه تهران ادامه دارد. از این منظر، حضور ایران در بالاترین سطح سیاسی در یکی از مهمترین سازوکارهای چندجانبه اوراسیا، برای تهران هم یک فرصت دیپلماتیک و هم عرصهای برای فعالکردن ظرفیتهای اقتصادی، ترانزیتی و سیاسی شرق و مرکز آسیا محسوب میشود.
پزشکیان صبح دوشنبه ۹ شهریور ۱۴۰۵ تهران را به مقصد بیشکک ترک کرد تا در بیستوششمین نشست شورای سران سازمان همکاری شانگهای و نشست «شانگهایپلاس» شرکت کند. این سفر دو روزه علاوه بر برنامه اصلی اجلاس، مجموعهای از دیدارهای دوجانبه با رهبران کشورهای عضو و شریک شانگهای و حضور در مراسم افتتاحیه ششمین دوره بازیهای جهانی عشایر را دربر میگیرد. رئیسجمهور پس از ورود به بیشکک مورد استقبال معاون رئیس کابینه قرقیزستان قرار گرفت.
اهمیت اجلاس امسال از آن جهت بیشتر است که سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۲۶ بیستوپنجمین سال تأسیس خود را پشت سر میگذارد. این سازمان که در سال ۲۰۰۱ با مشارکت چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان شکل گرفت، امروز ۱۰ عضو اصلی دارد و ایران نیز از سال ۲۰۲۳ عضو کامل آن است. بلاروس در سال ۲۰۲۴ به این سازمان پیوست و شمار اعضای کامل به ۱۰ کشور رسید.
اجلاس امسال با شعار «۲۵ سال سازمان همکاری شانگهای: با هم برای صلح، توسعه و رفاه پایدار» برگزار میشود و رهبران چین، روسیه، ایران، هند، پاکستان، کشورهای آسیای مرکزی و دیگر اعضا و شرکای سازمان در آن حضور دارند. در نتیجه، بیشکک طی روزهای برگزاری اجلاس به یکی از مهمترین کانونهای دیپلماسی اوراسیا تبدیل شده است.
چرا این اجلاس برای ایران مهم است؟
سازمان همکاری شانگهای از ابتدا با محوریت مسائل امنیتی و ثبات منطقهای شکل گرفت، اما در طول یک دهه اخیر دامنه فعالیت آن به حوزههای اقتصاد، انرژی، حملونقل، تجارت، فناوری و ارتباطات نیز گسترش یافته است. برای ایران که تحت فشار تحریمهای آمریکا قرار دارد، اهمیت این سازمان دقیقاً در همین نقطه قرار میگیرد: تهران تلاش دارد روابط خود با کشورهای آسیایی را از سطح مناسبات سیاسی صرف فراتر برده و آنها را به همکاریهای اقتصادی و زیرساختی تبدیل کند.
پیش از این نیز تهران بر ضرورت تبدیل ظرفیت سازمان همکاری شانگهای به سازوکاری برای همکاری اقتصادی گستردهتر تأکید کرده بود. در اجلاس سال ۲۰۲۵ شانگهای در تیانجین چین، پزشکیان پیشنهادهایی درباره تقویت همکاریهای مالی اعضا، استفاده بیشتر از ارزهای ملی، زیرساختهای پرداخت دیجیتال و سازوکارهای چندجانبه مالی مطرح کرده بود. بنابراین حضور امسال را باید در امتداد تلاش ایران برای استفاده اقتصادی از عضویت در این سازمان ارزیابی کرد.
این اهمیت زمانی بیشتر میشود که ایران از نظر جغرافیایی در نقطه اتصال چند منطقه مهم قرار گرفته است؛ از یک سو آسیای مرکزی و چین و از سوی دیگر خلیج فارس، دریای عمان و مسیرهای منتهی به هند. در چنین شرایطی، پروژههایی مانند بندر چابهار و کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب میتوانند اهمیت ویژهای پیدا کنند؛ بهخصوص برای هند که به دنبال مسیرهای ارتباطی با آسیای مرکزی و روسیه است.
پزشکیان: شانگهای نماد چندصدایی در جهان است
پزشکیان پیش از ترک تهران، اهمیت سیاسی اجلاس را صریحاً مورد تأکید قرار داد. او با اشاره به حضور اکثر سران منطقه در این نشست، شانگهای را نمادی از وجود «صداهای متنوع و مستقل» در جهان دانست و گفت در شرایطی که برخی نهادهای بینالمللی در پی ایجاد فضای تکصدایی هستند، چنین نشستهایی اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
رئیسجمهور همچنین بر این نکته تأکید کرد که کشورهای منطقه از پیوندهای تاریخی، تمدنی و جغرافیایی عمیقی برخوردارند و امنیت و توسعه آنها از یکدیگر جدا نیست. از نگاه پزشکیان، بیثباتی در یک بخش از منطقه نهایتاً بر همه کشورهای پیرامونی اثر میگذارد و به همین دلیل، راهحل مسائل امنیتی و اقتصادی منطقه باید تا حد امکان درون منطقهای باشد.
این نگاه در شرایط فعلی منطقه اهمیت مضاعفی دارد. پیام اصلی پزشکیان پیش از سفر این بود که ایران به دنبال جنگ نیست، اما در برابر تجاوز نیز منفعل نخواهد بود. او همزمان بر گفتوگو، همکاری منطقهای و تلاش برای تأمین امنیت و توسعه تأکید کرد. بنابراین میتوان گفت تهران در بیشکک دو پیام را همزمان دنبال میکند: دیپلماسی برای جلوگیری از گسترش بحران و بازدارندگی در برابر هرگونه تجاوز.
دیدار با مودی؛ چابهار، هند و تنگه هرمز
یکی از مهمترین دیدارهای پزشکیان در نخستین روز سفر، ملاقات با نارندرا مودی، نخستوزیر هند بود. این دیدار از آن جهت اهمیت دارد که روابط تهران و دهلینو همزمان چند حوزه راهبردی را دربرمیگیرد؛ از چابهار و ترانزیت گرفته تا انرژی، تجارت و تحولات امنیتی منطقه.
در دیدار پزشکیان و مودی، آخرین وضعیت روابط دو کشور بررسی و بر ضرورت گسترش همکاریها تأکید شد. پزشکیان از همکاری هند با ایران در شرایط جنگ اخیر قدردانی کرد و بر ضرورت تقویت تلاشهای دیپلماتیک برای برقراری صلح و امنیت در منطقه تأکید کرد. او همچنین از هند خواست از ظرفیت روابط خود با طرفهای مختلف برای کمک به بازگشت منطقه از مسیر جنگ و خونریزی به مسیر گفتوگو استفاده کند.
اما بخش اقتصادی و ژئوپلیتیکی این دیدار نیز قابل توجه بود. همکاریهای حملونقلی و دریایی، وضعیت تنگه هرمز و روند همکاریها در بندر چابهار از جمله موضوعاتی بود که میان دو طرف مورد بحث قرار گرفت. پزشکیان بر ظرفیتهای گسترده ایران و هند در حوزههای سیاسی، اقتصادی، علمی و فرهنگی تأکید کرد و خواستار توسعه همکاریها با هدف خنثیسازی آثار تحریمها شد.
برای هند، ایران فقط یک شریک سیاسی نیست؛ بلکه یکی از مسیرهای مهم دسترسی به آسیای مرکزی و افغانستان و سپس بازارهای اوراسیاست. چابهار در این میان جایگاهی متفاوت دارد، زیرا به هند امکان میدهد بدون اتکا به مسیرهای تحت کنترل پاکستان به بخشهایی از آسیای مرکزی دسترسی پیدا کند. از سوی دیگر، برای ایران نیز هند یکی از مهمترین شرکای بالقوه در مسیر توسعه تجارت و ترانزیت شرقی است.
پاکستان؛ از روابط دوجانبه تا نقش میانجی
دیدار پزشکیان با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، نیز در نخستین روز سفر انجام شد. دو طرف درباره آخرین وضعیت روابط تهران و اسلامآباد و راههای گسترش همکاریها گفتوگو کردند. پزشکیان از حضور نخستوزیر و هیئت پاکستانی در مراسم ادای احترام به شهدای اخیر ایران قدردانی کرد و از نقش پاکستان در مذاکراتی که به توافق اخیر منجر شده است، تشکر کرد.
در این دیدار، موضوع وحدت کشورهای اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفت. پزشکیان ضمن استقبال از توافق مکه، بر این دیدگاه تأکید کرد که اتحاد و همدلی کشورهای اسلامی میتواند مانع از آن شود که رژیم صهیونیستی به کشورهای منطقه حمله کند. او همچنین بر این نکته تأکید کرد که کشورهای اسلامی ظرفیت لازم برای حل اختلافات خود بدون مداخله خارجی را دارند.
شهباز شریف نیز بر ماهیت دفاعی توافق مکه تأکید کرد و گفت هدف آن تأمین صلح و امنیت منطقه و حفاظت از منافع کشورهای منطقه است. این بخش از مذاکرات، نشان میدهد که رایزنیهای پزشکیان در بیشکک تنها محدود به چارچوب سازمان همکاری شانگهای نیست و بحران امنیتی منطقه نیز بخش مهمی از دستور کار او را تشکیل میدهد.
تاجیکستان و قرقیزستان؛ آسیای مرکزی در مرکز توجه
پزشکیان در بیشکک با امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، نیز دیدار کرد. دو طرف ضمن بررسی آخرین تحولات روابط تهران و دوشنبه، بر استفاده از ظرفیتهای موجود برای توسعه و تعمیق مناسبات دو کشور تأکید کردند.
روابط ایران و تاجیکستان از ویژگی متفاوتی برخوردار است؛ اشتراکات زبانی، فرهنگی و تمدنی، زمینهای فراهم کرده که روابط دو کشور صرفاً در چارچوب مناسبات معمول دیپلماتیک تعریف نشود. در سالهای اخیر نیز تهران تلاش کرده است این پیوندهای فرهنگی را به حوزههای اقتصادی، حملونقل، انرژی و تجارت متصل کند.
ملاقات پزشکیان با صدر جباروف، رئیسجمهور قرقیزستان، نیز در حاشیه اجلاس انجام شد. دو طرف درباره وضعیت روابط دوجانبه و راههای تقویت همکاریها گفتوگو کردند و بر استفاده از ظرفیتهای موجود برای توسعه مناسبات تأکید داشتند.
اهمیت این دیدار از آن جهت است که قرقیزستان امسال ریاست دورهای سازمان همکاری شانگهای را برعهده دارد و اجلاس بیستوششم نیز در بیشکک برگزار میشود. بنابراین توسعه روابط تهران و بیشکک علاوه بر مناسبات دوجانبه، در چارچوب همکاری ایران با ساختارهای منطقهای آسیای مرکزی نیز معنا پیدا میکند.
دیدار با علیاف؛ قفقاز نیز در دستور کار تهران
یکی دیگر از دیدارهای پزشکیان در بیشکک با الهام علیاف، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، بود. دو طرف درباره آخرین تحولات روابط تهران و باکو و روند همکاریهای مشترک گفتوگو کردند و بر ضرورت استفاده از ظرفیتهای موجود برای توسعه و تعمیق مناسبات دو کشور تأکید داشتند.
قرار گرفتن این دیدار در کنار ملاقاتهای پزشکیان با رهبران هند، پاکستان، تاجیکستان و قرقیزستان نشان میدهد که تهران تلاش کرده است از اجلاس شانگهای به عنوان یک «سکوی چندجانبه» برای فعالکردن همزمان پروندههای دوجانبه و منطقهای استفاده کند.
به بیان دیگر، سفر پزشکیان را نباید صرفاً در چارچوب رابطه ایران با سازمان همکاری شانگهای دید. بخش قابل توجهی از اهمیت سفر در این است که رهبران کشورهای مختلف در یک نقطه جمع شدهاند و رئیسجمهور ایران میتواند در فاصلهای کوتاه با چند کشور درباره پروندههای متفاوت گفتوگو کند.
پوتین؛ مهمترین دیدار در روز دوم
مهمترین دیدار برنامهریزیشده پزشکیان در روز دوم سفر، ملاقات با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه است. یوری اوشاکوف، دستیار رئیسجمهور روسیه در امور سیاست خارجی، اعلام کرده است که پوتین سهشنبه ۱۰ شهریور با پزشکیان دیدار خواهد کرد و این ملاقات نخستین دیدار دوجانبه پوتین با یک رهبر در حاشیه اجلاس خواهد بود.
اوشاکوف با توجه به وضعیت پرتنش خاورمیانه، تحولات مرتبط با ایران را از موضوعات کلیدی این گفتوگو دانسته و گفته است که علاوه بر مسائل منطقهای، موضوعات دوجانبه نیز در دستور کار خواهد بود. در صورت انجام این ملاقات، شمار دیدارهای حضوری پزشکیان و پوتین به شش مورد خواهد رسید.
اهمیت این ملاقات در شرایط فعلی فراتر از روابط تهران و مسکو است. ایران و روسیه در سالهای اخیر همکاریهای خود را در حوزههای سیاسی، امنیتی، اقتصادی و ترانزیتی افزایش دادهاند و هر دو کشور نیز با فشارهای گسترده غرب مواجهاند. بنابراین رایزنی مستقیم دو رئیسجمهور درباره تحولات منطقه و مناسبات دوجانبه میتواند یکی از مهمترین خروجیهای سیاسی سفر پزشکیان باشد.
شانگهایپلاس؛ فراتر از اعضای سازمان
در کنار نشست اصلی سران سازمان همکاری شانگهای، پزشکیان در نشست «شانگهایپلاس» نیز حضور خواهد داشت. این قالب امکان تعامل اعضای اصلی سازمان با مجموعه وسیعتری از کشورها و بازیگران بینالمللی را فراهم میکند و به همین دلیل برای تهران که به دنبال توسعه مناسبات با کشورهای غیرغربی است، اهمیت ویژهای دارد. از نگاه ایران، شانگهایپلاس میتواند به بستری برای بیان مواضع تهران درباره مسائل منطقهای، مخالفت با یکجانبهگرایی و در عین حال معرفی ظرفیتهای اقتصادی و ترانزیتی کشور تبدیل شود. این اهمیت بهویژه در شرایطی افزایش مییابد که تحریمهای آمریکا تلاش میکند دامنه ارتباط اقتصادی ایران با سایر کشورها را محدود کند.
بازیهای عشایر؛ وجه فرهنگی سفر
یکی از برنامههای متفاوت سفر پزشکیان، حضور در مراسم افتتاحیه ششمین دوره بازیهای جهانی عشایر است. این مراسم روز ۳۱ اوت در بیشکک برگزار میشود و پزشکیان با دعوت رئیسجمهور قرقیزستان در آن حضور خواهد یافت.
بازیهای جهانی عشایر صرفاً یک رویداد ورزشی نیست و برگزارکنندگان آن را بستری برای نمایش فرهنگ، سنتها و میراث جوامع مختلف معرفی کردهاند. دوره ششم این بازیها از ۳۱ اوت تا ۶ سپتامبر برگزار میشود و انتظار میرود نمایندگانی از بیش از ۱۰۰ کشور در آن حضور داشته باشند.
حضور رئیسجمهور ایران در افتتاحیه این رویداد نیز در چارچوب تلاش برای گسترش روابط فرهنگی و مردمی با کشورهای آسیای مرکزی قابل ارزیابی است؛ حوزهای که برای ایران با توجه به اشتراکات تاریخی و تمدنی با این منطقه ظرفیت قابل توجهی دارد.
یک سفر، چند هدف
اگر بخواهیم سفر پزشکیان را از سطح خبرهای روزمره فراتر ببریم، میتوان چند لایه به هم پیوسته در آن مشاهده کرد. نخست، دیپلماسی سیاسی است؛ یعنی استفاده از اجلاس شانگهای برای گفتوگو با چین، روسیه، هند، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی و انتقال مواضع ایران درباره تحولات منطقه.
لایه دوم، دیپلماسی اقتصادی و ترانزیتی است. چابهار، مسیرهای حملونقل، تجارت با هند و آسیای مرکزی و استفاده از موقعیت جغرافیایی ایران در شبکه اتصال شرق و غرب، از مهمترین ظرفیتهایی است که تهران میتواند در چنین چارچوبی دنبال کند.
لایه سوم، دیپلماسی امنیتی است. پزشکیان در حالی در اجلاس شانگهای حضور یافته که مسئله امنیت منطقه، جنگ، تجاوز و آینده نظم امنیتی غرب آسیا از موضوعات اصلی گفتوگوهای کشورهای آسیایی است. پیام تهران در این زمینه روشن است: ایران جنگ را آغازگر نمیداند، اما در برابر تجاوز پاسخ میدهد و در عین حال راه گفتوگو را باز میگذارد.
و در نهایت، لایه چهارم، دیپلماسی چندجانبه است؛ تلاش برای استفاده از سازمان همکاری شانگهای نه به عنوان یک ائتلاف نظامی، بلکه به عنوان یکی از مهمترین سازوکارهای چندجانبه غیرغربی برای توسعه همکاریهای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی.
آنچه هنوز باید منتظر آن ماند
با وجود دیدارهای متعدد پزشکیان در نخستین روز، مهمترین بخش سفر هنوز در پیش است. نشست اصلی سران سازمان همکاری شانگهای و سخنرانی رئیسجمهور ایران و همچنین دیدار برنامهریزیشده پزشکیان و پوتین در روز سهشنبه میتواند تصویر نهایی سفر را روشنتر کند.
به همین دلیل، ارزیابی نهایی سفر در حال حاضر باید با احتیاط انجام شود. تا اینجا، پزشکیان توانسته است در یک روز با نخستوزیر هند، نخستوزیر پاکستان، رئیسجمهور تاجیکستان، رئیسجمهور قرقیزستان و رئیسجمهور جمهوری آذربایجان دیدار کند؛ مذاکراتی که هر یک یک پرونده مهم منطقهای یا اقتصادی را دربرمیگیرد.
اما ارزش واقعی این سفر زمانی مشخص خواهد شد که این رایزنیها از سطح بیانیهها و ابراز تمایل برای توسعه روابط عبور کرده و به توافقهای اجرایی، افزایش تجارت، فعالتر شدن مسیرهای ترانزیتی، گسترش همکاریهای انرژی و حملونقل و هماهنگی سیاسی مؤثرتر میان اعضای شانگهای منجر شود. در مجموع، سفر پزشکیان به بیشکک را میتوان تلاشی برای تبدیل عضویت ایران در شانگهای از یک دستاورد حقوقی و دیپلماتیک به یک ابزار فعال در سیاست خارجی و اقتصاد منطقهای دانست. تهران در شرایطی به قلب آسیای مرکزی رفته که همزمان با جنگ و فشار اقتصادی روبهروست و به دنبال آن است که شبکه روابط خود با قدرتها و کشورهای منطقه را گستردهتر و عملیاتیتر کند. شانگهای برای ایران در این معنا نه مقصدی برای گریز از فشار غرب، بلکه یکی از میدانهای مهم برای کاهش اثرپذیری از فشار غرب، تنوعبخشی به شرکای اقتصادی و سیاسی و تقویت جایگاه ایران در معماری در حال تغییر اوراسیا است.
تیتر خبرها
تیترهای روزنامه
