ایمان به نصرت الهی و شناخت بی‌تعارف دشمن، دو باوری بود که از دل کمبودها برای ایران قدرت دفاعی ساخت
مقدم‌های مکتب فاطمه سلام الله علیها
گروه فرهنگی
امنیت یک ملت، گاهی پیش از آنکه در کارخانه‌های تسلیحاتی و مراکز تحقیقاتی ساخته شود، در ذهن و باور مردانی شکل می‌گیرد که تصمیم می‌گیرند تسلیم محدودیت‌ها نشوند. مردانی که هم به توانایی خود برای تغییر شرایط ایمان دارند و هم واقعیت‌های تلخ جهان پیرامونشان را انکار نمی‌کنند. آنها نه فقر امکانات را تقدیر محتوم خود می‌دانند و نه برای تأمین امنیت، چشم به خوش‌رفتاری دشمن می‌دوزند. تاریخ اقتدار دفاعی ایران را نیز باید از همین نقطه خواند؛ از پیوند دو باور بزرگ که در وجود مردانی چون شهید حسن تهرانی‌مقدم به اراده و عمل تبدیل شد.
ایران در سال‌های آغازین جنگ تحمیلی، حتی برای تأمین ابتدایی‌ترین نیازهای دفاعی خود با مشکلات فراوانی روبه‌رو بود. کشوری که تازه از انقلاب عبور کرده بود و درگیر جنگی تمام‌عیار شده بود، نه زیرساخت‌های صنعتی و فناورانه لازم را در اختیار داشت و نه از امکان خرید آزادانه تسلیحات برخوردار بود. در برابر ارتشی که از حمایت تسلیحاتی قدرت‌های بزرگ بهره می‌برد، ایران برای تأمین نیازهای دفاعی خود با محدودیت‌های جدی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. در چنین شرایطی، حتی تصور دستیابی به یک صنعت دفاعی پیشرفته، برای بسیاری دور از دسترس به نظر می‌رسید.
اما در همین روزگار، جوانانی بودند که مسئله را به شکل دیگری می‌دیدند. آنها به جای آنکه فهرست نداشته‌های کشور را مرور کنند و از ناتوانی سخن بگویند، در پی راهی برای ساختن بودند. حسن تهرانی‌مقدم یکی از همین جوانان بود؛ مردی که از سامان‌دهی توان توپخانه‌ای سپاه در سال‌های نخست جنگ آغاز کرد و به تدریج در مسیر شکل‌گیری توان موشکی ایران قرار گرفت. در آبان ۱۳۶۲ مأموریت راه‌اندازی و سازمان‌دهی فرماندهی موشکی زمین‌به‌زمین سپاه به او سپرده شد و در اسفند ۱۳۶۳ نخستین موشک ایران به سوی کرکوک شلیک شد. این آغاز راهی بود که بعدها از استفاده از تجهیزات موجود و تجربه‌های اولیه، به سوی ایجاد دانش و توانمندی بومی گسترش یافت.
البته آنچه تهرانی‌مقدم را به شخصیتی تاریخی تبدیل کرد، صرفاً ورود ایران به عرصه موشکی نبود؛ اهمیت کار او در باوری بود که پشت این تلاش قرار داشت: می‌توان از نقطه‌ای بسیار محدود آغاز کرد و به جایگاهی دست یافت که در محاسبات اولیه دست‌نیافتنی به نظر می‌رسید. او و هم‌رزمانش امکانات اندک را انکار نمی‌کردند، اما اجازه نمی‌دادند کمبود امکانات به کمبود اراده تبدیل شود.
در حقیقت، اقتدار دفاعی امروز ایران بر شانه دو باور بزرگ شکل گرفته است؛ دو باوری که در سال‌های پس از انقلاب، هر دو مخالفانی داشتند.
نخست، باور به خداوند و نصرت الهی؛ باور به اینکه انسان مؤمن، حتی با دست خالی، نباید از تلاش برای تحقق اهداف بزرگ دست بکشد. خداوند به کار و مجاهدت انسان برکت می‌دهد و چه بسا از امکاناتی محدود، نتایجی پدید می‌آورد که در محاسبات عادی قابل پیش‌بینی نیست. این باور البته به معنای نادیده گرفتن علم و تخصص و جایگزین کردن دعا به جای دانش نیست. اتفاقاً معنای درست آن، نفی تسلیم در برابر شرایط موجود و برانگیختن انسان به تلاش بیشتر است. توکل، در این منطق، نه بهانه‌ای برای دست روی دست گذاشتن، بلکه نیرویی برای برخاستن و ساختن است.
در برابر چنین باوری، گاهی کمبودهای مادی و فناورانه ایران به عنوان دلیلی برای زیر سؤال بردن امکان پیشرفت مطرح می‌شد. کشوری با این میزان عقب‌ماندگی صنعتی و علمی چگونه می‌تواند وارد عرصه فناوری‌های پیچیده شود؟ چگونه می‌توان در برابر قدرت‌هایی که دهه‌ها در این حوزه سرمایه‌گذاری کرده‌اند، از توان رقابت سخن گفت؟ پاسخ مردانی مانند تهرانی‌مقدم نه در مجادله‌های بی‌پایان، بلکه در کارگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی شکل گرفت. آنها به جای آنکه ناتوانی را توصیف کنند، برای تغییر آن دست به کار شدند. تاریخ بعدها نشان داد که بسیاری از آنچه روزی محال به نظر می‌رسید، با اراده، دانش، تجربه و کار جمعی امکان تحقق پیدا می‌کند.
اما باور دوم، به همان اندازه سرنوشت‌ساز بود: اینکه دشمن را باید دشمن شناخت.
در سال‌های پس از انقلاب، این تصور نیز گاه مطرح می‌شد که اساساً تهدیدی جدی متوجه ایران نیست و می‌توان امنیت و استقلال کشور را با اتکا به تفاهم و حسن‌نیت دیگران تضمین کرد. حال آنکه تجربه جنگ تحمیلی و رفتار قدرت‌هایی که در آن سال‌ها از تجاوز عراق حمایت کردند، واقعیتی متفاوت را پیش چشم ملت ایران قرار داده بود. دشمنی را نمی‌توان با انکار از میان برد و تهدید را نمی‌توان با نادیده گرفتن خنثی کرد.
قرآن کریم در آیه ششم سوره فاطر می‌فرماید: «إِنَّ الشَّیْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا»؛ شیطان دشمن شماست، پس شما نیز او را دشمن بگیرید. شناخت دشمن و غافل نشدن از مقاصد او، یکی از ضرورت‌های بصیرت است. این شناخت، به معنای جنگ‌طلبی یا دشمن‌تراشی نیست؛ معنایش این است که یک ملت برای حفاظت از موجودیت، استقلال و عزت خود باید واقعیت‌های پیرامونش را آن‌گونه که هستند ببیند.
مردانی چون تهرانی‌مقدم، دشمن را دشمن گرفتند و در عین حال، به جای گرفتار شدن در ترس از قدرت او، به فکر ساختن قدرتی برای دفاع از کشور افتادند. آنها نه به این استدلال تن دادند که «نمی‌توانیم» و نه با این تصور همراه شدند که «نیازی نیست». اگر باور نخست به آنها جرئت ساختن می‌داد، باور دوم ضرورت ساختن را برایشان روشن می‌کرد. جمع این دو بود که ایمان را به اراده و اراده را به دستاورد تبدیل کرد.
از همین روست که در شناخت شهید حسن تهرانی‌مقدم نباید فقط به موشک‌هایی که در شکل‌گیری آنها نقش داشت، توجه کرد. او می‌خواست یک توانایی در کشور به وجود بیاورد؛ ظرفیتی که با رفتن یک فرمانده از میان نرود و نسل‌های بعدی بتوانند آن را توسعه دهند. توجه به تربیت نیروهای جوان، پرورش متخصصان و ایجاد یک مجموعه علمی و عملیاتی پایدار، بخش مهمی از مجاهدت او بود. او به دنبال ساختن یک دستاورد مقطعی نبود؛ افقش ایجاد قدرتی ماندگار برای کشور بود. از این جهت، اهمیت او تنها در آنچه ساخت خلاصه نمی‌شود، بلکه در نسلی است که برای ادامه ساختن تربیت کرد.
اینجاست که می‌توان نسبت این مردان با مکتب حضرت فاطمه زهرا(س) را دریافت. مکتب فاطمه(س)، مکتب جمع میان بندگی و مسئولیت، ایمان و بصیرت، اخلاص و ایستادگی است. در این مکتب، عبادت به معنای کناره‌گیری از سرنوشت جامعه نیست و ایمان، انسان را از مواجهه با دشواری‌های زمانه معاف نمی‌کند. همان‌گونه که دفاع از حقیقت و ایستادگی در برابر انحراف و ظلم، در سیره حضرت زهرا(س) جلوه‌ای روشن دارد، فرزندان این مکتب نیز نمی‌توانند نسبت به سرنوشت مردم و عزت و امنیت سرزمین خود بی‌تفاوت باشند.
حسن تهرانی‌مقدم را باید در شمار همین فرزندان دانست؛ مردی که ایمانش در محراب باقی نماند و به کار، دانش، ابتکار و مجاهدت پیوند خورد. او از آن دست انسان‌هایی بود که نه برای شهرت کار می‌کردند و نه برای آنکه نامشان بر سر زبان‌ها بیفتد. رهبر انقلاب پس از شهادتش از او با تعبیر «دانشمند برجسته و پارسای بی‌ادعا» یاد کردند؛ تعبیری که به‌خوبی دو وجه شخصیت او را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد: دانشمندی اهل ساختن و مؤمنی بی‌اعتنا به جلوه‌فروشی.
امروز وقتی از توان دفاعی ایران سخن می‌گوییم، نباید فراموش کنیم که این توانایی از آسمان نازل نشده و محصول برخورداری ناگهانی از امکاناتی بی‌پایان نبوده است. حاصل سال‌ها مجاهدت مردانی است که در روزگار کمبود، به نصرت خداوند امیدوار ماندند؛ در روزگار تردید، امکان پیشرفت را باور کردند و در روزگار تهدید، ضرورت دفاع را از یاد نبردند. مردانی که شاید در زمان خود کمتر شناخته شدند، اما حاصل کارشان در امنیت امروز یک ملت آشکار است.
تهرانی‌مقدم تنها یک نام در تاریخ صنعت دفاعی ایران نیست؛ او نشانه یک منطق و نماینده یک نسل است. نسل مردانی که از داشته‌های اندک، امکان‌های بزرگ ساختند و ثابت کردند که ایمان، اگر با عقلانیت و همت همراه شود، می‌تواند از دل محرومیت قدرت بیافریند. اینها همان «مقدم»های مکتب فاطمه‌اند؛ مردانی که نامشان شاید در حاشیه تاریخ مانده باشد، اما اثر قدم‌هایشان در متن امنیت و عزت ایران باقی است.
امنیت یک ملت، گاهی پیش از آنکه در کارخانه‌های تسلیحاتی و مراکز تحقیقاتی ساخته شود، در ذهن و باور مردانی شکل می‌گیرد که تصمیم می‌گیرند تسلیم محدودیت‌ها نشوند. مردانی که هم به توانایی خود برای تغییر شرایط ایمان دارند و هم واقعیت‌های تلخ جهان پیرامونشان را انکار نمی‌کنند. آنها نه فقر امکانات را تقدیر محتوم خود می‌دانند و نه برای تأمین امنیت، چشم به خوش‌رفتاری دشمن می‌دوزند. تاریخ اقتدار دفاعی ایران را نیز باید از همین نقطه خواند؛ از پیوند دو باور بزرگ که در وجود مردانی چون شهید حسن تهرانی‌مقدم به اراده و عمل تبدیل شد.
ایران در سال‌های آغازین جنگ تحمیلی، حتی برای تأمین ابتدایی‌ترین نیازهای دفاعی خود با مشکلات فراوانی روبه‌رو بود. کشوری که تازه از انقلاب عبور کرده بود و درگیر جنگی تمام‌عیار شده بود، نه زیرساخت‌های صنعتی و فناورانه لازم را در اختیار داشت و نه از امکان خرید آزادانه تسلیحات برخوردار بود. در برابر ارتشی که از حمایت تسلیحاتی قدرت‌های بزرگ بهره می‌برد، ایران برای تأمین نیازهای دفاعی خود با محدودیت‌های جدی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. در چنین شرایطی، حتی تصور دستیابی به یک صنعت دفاعی پیشرفته، برای بسیاری دور از دسترس به نظر می‌رسید.
اما در همین روزگار، جوانانی بودند که مسئله را به شکل دیگری می‌دیدند. آنها به جای آنکه فهرست نداشته‌های کشور را مرور کنند و از ناتوانی سخن بگویند، در پی راهی برای ساختن بودند. حسن تهرانی‌مقدم یکی از همین جوانان بود؛ مردی که از سامان‌دهی توان توپخانه‌ای سپاه در سال‌های نخست جنگ آغاز کرد و به تدریج در مسیر شکل‌گیری توان موشکی ایران قرار گرفت. در آبان ۱۳۶۲ مأموریت راه‌اندازی و سازمان‌دهی فرماندهی موشکی زمین‌به‌زمین سپاه به او سپرده شد و در اسفند ۱۳۶۳ نخستین موشک ایران به سوی کرکوک شلیک شد. این آغاز راهی بود که بعدها از استفاده از تجهیزات موجود و تجربه‌های اولیه، به سوی ایجاد دانش و توانمندی بومی گسترش یافت.
البته آنچه تهرانی‌مقدم را به شخصیتی تاریخی تبدیل کرد، صرفاً ورود ایران به عرصه موشکی نبود؛ اهمیت کار او در باوری بود که پشت این تلاش قرار داشت: می‌توان از نقطه‌ای بسیار محدود آغاز کرد و به جایگاهی دست یافت که در محاسبات اولیه دست‌نیافتنی به نظر می‌رسید. او و هم‌رزمانش امکانات اندک را انکار نمی‌کردند، اما اجازه نمی‌دادند کمبود امکانات به کمبود اراده تبدیل شود.
در حقیقت، اقتدار دفاعی امروز ایران بر شانه دو باور بزرگ شکل گرفته است؛ دو باوری که در سال‌های پس از انقلاب، هر دو مخالفانی داشتند.
نخست، باور به خداوند و نصرت الهی؛ باور به اینکه انسان مؤمن، حتی با دست خالی، نباید از تلاش برای تحقق اهداف بزرگ دست بکشد. خداوند به کار و مجاهدت انسان برکت می‌دهد و چه بسا از امکاناتی محدود، نتایجی پدید می‌آورد که در محاسبات عادی قابل پیش‌بینی نیست. این باور البته به معنای نادیده گرفتن علم و تخصص و جایگزین کردن دعا به جای دانش نیست. اتفاقاً معنای درست آن، نفی تسلیم در برابر شرایط موجود و برانگیختن انسان به تلاش بیشتر است. توکل، در این منطق، نه بهانه‌ای برای دست روی دست گذاشتن، بلکه نیرویی برای برخاستن و ساختن است.
در برابر چنین باوری، گاهی کمبودهای مادی و فناورانه ایران به عنوان دلیلی برای زیر سؤال بردن امکان پیشرفت مطرح می‌شد. کشوری با این میزان عقب‌ماندگی صنعتی و علمی چگونه می‌تواند وارد عرصه فناوری‌های پیچیده شود؟ چگونه می‌توان در برابر قدرت‌هایی که دهه‌ها در این حوزه سرمایه‌گذاری کرده‌اند، از توان رقابت سخن گفت؟ پاسخ مردانی مانند تهرانی‌مقدم نه در مجادله‌های بی‌پایان، بلکه در کارگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی شکل گرفت. آنها به جای آنکه ناتوانی را توصیف کنند، برای تغییر آن دست به کار شدند. تاریخ بعدها نشان داد که بسیاری از آنچه روزی محال به نظر می‌رسید، با اراده، دانش، تجربه و کار جمعی امکان تحقق پیدا می‌کند.
اما باور دوم، به همان اندازه سرنوشت‌ساز بود: اینکه دشمن را باید دشمن شناخت.
در سال‌های پس از انقلاب، این تصور نیز گاه مطرح می‌شد که اساساً تهدیدی جدی متوجه ایران نیست و می‌توان امنیت و استقلال کشور را با اتکا به تفاهم و حسن‌نیت دیگران تضمین کرد. حال آنکه تجربه جنگ تحمیلی و رفتار قدرت‌هایی که در آن سال‌ها از تجاوز عراق حمایت کردند، واقعیتی متفاوت را پیش چشم ملت ایران قرار داده بود. دشمنی را نمی‌توان با انکار از میان برد و تهدید را نمی‌توان با نادیده گرفتن خنثی کرد.
قرآن کریم در آیه ششم سوره فاطر می‌فرماید: «إِنَّ الشَّیْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا»؛ شیطان دشمن شماست، پس شما نیز او را دشمن بگیرید. شناخت دشمن و غافل نشدن از مقاصد او، یکی از ضرورت‌های بصیرت است. این شناخت، به معنای جنگ‌طلبی یا دشمن‌تراشی نیست؛ معنایش این است که یک ملت برای حفاظت از موجودیت، استقلال و عزت خود باید واقعیت‌های پیرامونش را آن‌گونه که هستند ببیند.
مردانی چون تهرانی‌مقدم، دشمن را دشمن گرفتند و در عین حال، به جای گرفتار شدن در ترس از قدرت او، به فکر ساختن قدرتی برای دفاع از کشور افتادند. آنها نه به این استدلال تن دادند که «نمی‌توانیم» و نه با این تصور همراه شدند که «نیازی نیست». اگر باور نخست به آنها جرئت ساختن می‌داد، باور دوم ضرورت ساختن را برایشان روشن می‌کرد. جمع این دو بود که ایمان را به اراده و اراده را به دستاورد تبدیل کرد.
از همین روست که در شناخت شهید حسن تهرانی‌مقدم نباید فقط به موشک‌هایی که در شکل‌گیری آنها نقش داشت، توجه کرد. او می‌خواست یک توانایی در کشور به وجود بیاورد؛ ظرفیتی که با رفتن یک فرمانده از میان نرود و نسل‌های بعدی بتوانند آن را توسعه دهند. توجه به تربیت نیروهای جوان، پرورش متخصصان و ایجاد یک مجموعه علمی و عملیاتی پایدار، بخش مهمی از مجاهدت او بود. او به دنبال ساختن یک دستاورد مقطعی نبود؛ افقش ایجاد قدرتی ماندگار برای کشور بود. از این جهت، اهمیت او تنها در آنچه ساخت خلاصه نمی‌شود، بلکه در نسلی است که برای ادامه ساختن تربیت کرد.
اینجاست که می‌توان نسبت این مردان با مکتب حضرت فاطمه زهرا(س) را دریافت. مکتب فاطمه(س)، مکتب جمع میان بندگی و مسئولیت، ایمان و بصیرت، اخلاص و ایستادگی است. در این مکتب، عبادت به معنای کناره‌گیری از سرنوشت جامعه نیست و ایمان، انسان را از مواجهه با دشواری‌های زمانه معاف نمی‌کند. همان‌گونه که دفاع از حقیقت و ایستادگی در برابر انحراف و ظلم، در سیره حضرت زهرا(س) جلوه‌ای روشن دارد، فرزندان این مکتب نیز نمی‌توانند نسبت به سرنوشت مردم و عزت و امنیت سرزمین خود بی‌تفاوت باشند.
حسن تهرانی‌مقدم را باید در شمار همین فرزندان دانست؛ مردی که ایمانش در محراب باقی نماند و به کار، دانش، ابتکار و مجاهدت پیوند خورد. او از آن دست انسان‌هایی بود که نه برای شهرت کار می‌کردند و نه برای آنکه نامشان بر سر زبان‌ها بیفتد. رهبر انقلاب پس از شهادتش از او با تعبیر «دانشمند برجسته و پارسای بی‌ادعا» یاد کردند؛ تعبیری که به‌خوبی دو وجه شخصیت او را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد: دانشمندی اهل ساختن و مؤمنی بی‌اعتنا به جلوه‌فروشی.
امروز وقتی از توان دفاعی ایران سخن می‌گوییم، نباید فراموش کنیم که این توانایی از آسمان نازل نشده و محصول برخورداری ناگهانی از امکاناتی بی‌پایان نبوده است. حاصل سال‌ها مجاهدت مردانی است که در روزگار کمبود، به نصرت خداوند امیدوار ماندند؛ در روزگار تردید، امکان پیشرفت را باور کردند و در روزگار تهدید، ضرورت دفاع را از یاد نبردند. مردانی که شاید در زمان خود کمتر شناخته شدند، اما حاصل کارشان در امنیت امروز یک ملت آشکار است.
تهرانی‌مقدم تنها یک نام در تاریخ صنعت دفاعی ایران نیست؛ او نشانه یک منطق و نماینده یک نسل است. نسل مردانی که از داشته‌های اندک، امکان‌های بزرگ ساختند و ثابت کردند که ایمان، اگر با عقلانیت و همت همراه شود، می‌تواند از دل محرومیت قدرت بیافریند. اینها همان «مقدم»های مکتب فاطمه‌اند؛ مردانی که نامشان شاید در حاشیه تاریخ مانده باشد، اما اثر قدم‌هایشان در متن امنیت و عزت ایران باقی است.
