نسخه Pdf

جنگ تراشه‌ها؛ پروژه مهار چین یا انفجار اقتصاد جهان

مجتبی توانگر پژوهشگر اقتصاد دیجیتال و حکمرانی داده
گزارش‌ها می‌گویند جنسن هوانگ، مدیرعامل انویدیا(بزرگ‌ترین سازنده تراشه‌های هوش مصنوعی دنیا)، کنار رفته است. تراشه قطعه کوچکی است که مثل مغز کامپیوتر کار می‌کند و بدون آن نه چت‌بات داریم و نه هوش مصنوعی. دلیل را ارتباط او با زنی می‌نویسند که متهم است برای چین کار می‌کرده است. اما از نگاه اقتصاد، پرسش اصلی چیز دیگری است: یک نفر در یک شرکت چقدر می‌ارزد، و وقتی آن شرکت وزن سنگینی در بورس دارد، هزینه رفتنش را چه کسی می‌دهد؟
1- هوانگ بیش از ۳۳ سال انویدیا را اداره کرده است. ارزش شرکت در اوج حدود ۵ هزار میلیارد دلار بود، یعنی از تولید یک‌ساله کل اقتصاد آلمان هم بیشتر. سرمایه‌گذارها فقط محصول را نمی‌خرند و به چهره رهبر شرکت هم قیمت می‌دهند. استیو جابز در ۱۹۸۵ از اپل بیرون رفت. شرکت تا ۱۲ سال بعد چنان ضعیف شد که مایکروسافت ۱۵۰ میلیون دلار به آن تزریق کرد تا نفس بکشد. اعتماد به یک مدیر، دارایی‌ای است که در هیچ ترازنامه‌ای ثبت نمی‌شود، ولی وقتی از دست برود، همه جا اثرش را می‌بینیم.
2- چین هم برای انویدیا مشتری کوچکی نبود. در سال مالی ۲۰۲۵ حدود ۱۷ میلیارد دلار از ۱۳۰ میلیارد دلار فروش شرکت از چین آمد. آمریکا در آوریل ۲۰۲۵ فروش تراشه H20 به چین را ممنوع کرد و انویدیا ناچار شد ۴.۵ میلیارد دلار هزینه یک‌باره ثبت کند. چند ماه بعد، فروش دوباره آزاد شد، به شرط اینکه ۱۵ درصد درآمدش به خزانه آمریکا برود. یعنی ابزار امنیتی در عمل شبیه مالیات شد. وقتی یک سیاست هم امنیت می‌فروشد و هم پول می‌آورد، طبیعی است که بخش‌های مختلف دولت بر سر آن دعوا کنند.
3- ممنوعیت هیچ‌وقت تقاضا را نمی‌کشد و فقط قیمت را بالا می‌برد. در ایران همه این را با بنزین دیده‌ایم. وقتی لیتری ارزان‌تر از همسایه‌ها فروخته می‌شود، دلالی پیدا می‌شود که آن را از مرز رد کند و سود بگیرد. تراشه هم همین‌طور است. اگر قیمت رسمی یک تراشه ۳۰ هزار دلار باشد و خریدار چینی نتواند مستقیم بخرد، هر واسطه‌ای که آن را از راه سنگاپور یا مالزی جابه‌جا کند، چند ده درصد سود می‌برد.
پس این پرونده فقط داستان صرفا نفوذ نیست و نشان می‌دهد نظام قیمت‌گذاری و نظارت هم سوراخ دارد.
4- فشار فناوری هم تاریخ روشنی دارد: رقیب را از مسیر عوض می‌کند و حذفش نمی‌کند. توشیبا در ۱۹۸۷ ماشین‌آلات دقیق به شوروی فروخت و سهامش ریخت.ZTE (غول مخابراتی چین) در ۲۰۱۸ به‌خاطر نقض تحریم‌ها ۱.۴ میلیارد دلار جریمه شد و چند هفته فلج ماند. چین از آن ضربه فهمید وابستگی به تراشه خارجی یک نقطه ضعف ملی است. در ۲۰۲۴ صندوقی با حدود ۴۷ میلیارد دلار برای صنعت نیمه‌هادی(صنعتی که تراشه می‌سازد) راه انداخت. تایوان از همه نگران‌تر است، چون شرکت TSMC(بزرگ‌ترین کارخانه تراشه‌سازی جهان) که حدود ۹۰ درصد تراشه‌های پیشرفته دنیا را می‌سازد، همان‌جاست.
5- یک پرسش را نباید قورت داد: چه کسی از این ماجرا سود می‌برد؟ انویدیا در سال ۲۰۱۹ شرکت اسرائیلی Mellanox را با ۶.۹ میلیارد دلار خرید و هزاران مهندس این مجموعه همچنان در اسرائیل فعالیت می‌کنند. یعنی بخشی از شریان حیاتی اتصال تراشه‌ها در مراکز داده جهان، در اختیار شبکه‌ای با ریشه عمیق اسرائیلی است. آیا باید احتمال داد تل‌آویو در پی شعله‌ور کردن جنگ فناوری واشنگتن و پکن و کشاندن اقتصاد چین به میدان مین تحریم‌ها و محدودیت‌هاست؟ ضربه‌ای که دامنه آن می‌تواند کل اقتصاد جهان را بلرزاند. رژیم صهیونیستی، سابقه جاسوسی از نزدیک‌ترین متحد خود را هم دارد: جاناتان پولارد در سال ۱۹۸۵ از درون دولت آمریکا برای تل‌آویو جاسوسی کرد و به حبس ابد محکوم شد. پس پرسش از عملیات پنهان، نفوذ و مهندسی بحران، توهم توطئه نیست؛ پرسشی است که تاریخ اسرائیل اجازه نمی‌دهد به‌سادگی از کنار آن عبور کنیم.
6- اثر مالی ماجرا را هم نباید دست‌کم گرفت. شاخصS&P 500 (فهرست ۵۰۰ شرکت بزرگ آمریکایی که معیار سلامت بورس این کشور است) حدود ۴۰ درصد وزنش در دست ۱۰ شرکت است و انویدیا بزرگ‌ترینشان است. شرکت‌های فناوری سالی چند صد میلیارد دلار برای مراکز داده خرج می‌کنند. اگر اعتماد به این زنجیره بلغزد، سال ۲۰۰۰ تکرار می‌شود، وقتی نزدک بین مارس ۲۰۰۰ و اکتبر ۲۰۰۲ حدود ۷۸ درصد سقوط کرد و ۱۵ سال طول کشید تا به قله قبلی برگردد. بیش از ۸۰ درصد سهام آمریکا در دست ثروتمندترین ۱۰ درصد خانوارهاست، پس اول مصرف لوکس می‌خوابد و بعد، با تاخیر، نوبت بازار کار می‌رسد.
7- ایران در این میان فقط تماشاچی نیست و نباید باشد. بیش از ۹۰ درصد نفت صادراتی ما به چین می‌رود، پس هر تکانی در اقتصاد چین به جیب ما می‌رسد. اما می‌توانیم از این هم جلوتر برویم. ایران دومین ذخایر گاز دنیا را دارد، و انرژی ارزان مهم‌ترین نیاز مراکز داده هوش مصنوعی است. چین با تحریم تراشه روبه‌رو است و دنبال شریک‌هایی می‌گردد که زیرساخت و نیروی ماهر داشته باشند. ما سالانه هزاران فارغ‌التحصیل مهندسی و ریاضی داریم، و برنامه همکاری ۲۵ ساله با چین(امضا‌شده در ۲۰۲۱) چارچوب حقوقی لازم را فراهم کرده است. پس می‌شود پیشنهاد داد: برق و گاز ما، نیروی انسانی ماهر ما و بازار چین. اگر شبکه برق را اصلاح کنیم و چند پروژه آزمایشی مرکز داده و نرم‌افزار با شرکای چینی راه بیندازیم، می‌توانیم از یک فروشنده نفت به یک شریک فناوری تبدیل شویم. شرط این کار هم روشن است: برق پایدار، قراردادهای شفاف، و جلوگیری از فرار مغزها.
در نهایت، مساله به یک شخص برنمی‌گردد. اقتصاد هوش مصنوعی روی چند شرکت، چند کارخانه و چند تصمیم سیاسی ایستاده است. هر کشوری که بخواهد از این تکان‌ها زیان نبیند، باید برای خودش نقش تعریف کند، پیش از آنکه دیگران آن را تعریف کنند.
جنگ تراشه‌ها؛ پروژه مهار چین یا انفجار اقتصاد جهان