نسخه Pdf

ترامپ در محاصره واقعیت‌های ژئوپلیتیکی ایران

تجاوز نظامی علیه ایران در اسفند ۱۴۰۴، به عنوان یکی از مهمترین ناکامی‌های نظامی ایالات متحده حداقل در یک دهه اخیر ثبت خواهد شد و از این روست که «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا و مجری اصلی این ناکامی در تلاش است تا از ابزارهای نه چندان مطمئن دیگری برای مقابله با این ناکامی بهره بگیرد. رسیدن به تفاهم با ایران به معنای پذیرش خواسته‌های تهران است و تاکید دیگری بر همین ناکامی، بنابراین ترامپ راه دیگری را برگزیده که جدید نیست و آزمون خود را پس داده اما رئیس‌جمهور آمریکا نام آن را «دروازه آهنین» گذاشته و امیدوار است که در پشت این دروازه دیر یا زود رویای خود برای «تسلیم ایران» را محقق شده بیابد. افسانه «دروازه آهنین» ترامپ گرچه به دنبال انسداد مرزهای ایران در شمال و جنوب است اما خود با سدهای متنوعی از جغرافیا و ژئوپلتیک تا سیاست و فرهنگ و تاریخ روبروست و به همین دلیل است که مقامات ایران تصریح دارند که این برنامه عملیاتی قطعا به نتیجه نمی‌رسد. دیدگاهی که بسیاری از تحلیلگران جهان هم به دلیل وجود همان سدهای اشاره شده بر بی‌نتیجه بودن آن تاکید دارند.
توهم محاصره کامل ایران؛ محدودیت‌های ژئوپلیتیکی راهبرد ترامپ
«برنامه عملیاتی دروازه آهنین برای کنترل کریدورهای شمال و خزر قطعاً به نتیجه نمی‌رسد»؛ این دیدگاه تهران درباره طرح تازه ترامپ است که «کاظم غریب‌آبادی» معاون حقوقی و بین‌الملل وزیر امور خارجه شامگاه یکشنبه ۲۴ آبان‌ماه در گفت‌وگویی بر آن تاکید کرد. پیش از آن هم «اسماعیل بقائی» سخنگوی وزارت امور خارجه در نشست خبری ۱۸ آبان ماه تصریح کرد که اصل این ایده موسوم به «دروازه آهنین» از سوی آن دسته از نظامیان آمریکایی مطرح شده است که تلاش می‌کنند به‌نحوی شکست خود را جبران کنند؛ به‌ویژه در شرایط پس از انتخابات که باید به دلیل سوءمحاسبه، راهبری بسیار پرتبعات و هدایت آمریکا به این جنگ غیرقانونی و جنایتکارانه پاسخگو باشند.
به گزارش ایرنا سخنگوی دستگاه دیپلماسی ۲۳ آبان هم در توییتی در واکنش به ادعای وزیر خارجه آمریکا درباره اهداف محاصره اقتصادی و تحمیل گرسنگی بر ایران، تاکید کرد: «آمریکا پس از چند دهه سیاست تهدید، تحریم، تروریسم و تجاوز، همچنان همان اشتباهات را تکرار می‌کند و فقط هر بار آنها را در قالب نام‌هایی تازه بسته‌بندی می‌کند. این روند، نمونه‌ای روشن از «نابخردی» است که باربارا تاکمن در کناب «سیر نابخردی» توصیف کرده است: «دولتی که بر مسیری فاجعه‌بار اصرار می‌ورزد، از شکست‌های خود درس نمی‌گیرد و هر شکستی صرفا باعث اصرار بیشتر بر ادامه اشتباهاتش می‌شود».
بسیاری از ناظران و تحلیلگران بین‌المللی هم درباره موفقیت طرح ترامپ برای محاصره ایران تردیدهای جدی مطرح کرده‌اند اما چرا محاصره ایران ممکن نیست و تبعات این اقدام غیرممکن برای آمریکا و جهان چه خواهد بود؟ در پاسخ به این پرسش‌ها باید موانعی را مورد بررسی قرار داد که به نظر می‌رسد در محاسبات واشنگتن چه در زمان آغاز جنگ و چه پس از آن، جایگاهی ندارند.
الف) ایرانی که ترامپ نمی‌شناسد: عدم شناخت کافی از سرزمینی که هزاران کیلومتر از کشوری فاصله دارد؛ گرچه چندان موضوع عجیبی نیست اما زمانی که دولتی با ادعای تصرف و تسلیم، هزاران سرباز، ناو و تسلیحات روانه پیرامون آن سرزمین می‌کند؛ این عدم شناخت بسیار عجیب و حتی خطرناک خواهد بود. ترامپ در آغاز تجاوز نظامی خود به ایران، تسلط تهران بر تنگه هرمز و تبعات آن را با ضریب پایین در محاسبات خود لحاظ کرده بود و اکنون هم هزاران کیلومتر مرزهای آبی و خاکی و نیز همسایگان ایران را در طرح موسوم به دروازه آهنین، مورد توجه کافی قرار نداده است.
معاون حقوقی و بین‌الملل وزیر امور خارجه در این زمینه و با اشاره به اینکه جمهوری اسلامی ایران کشوری پهناور با ظرفیت‌ها و منابع غنی است، یادآوری کرد که ما ۱۵ همسایه آبی و خاکی داریم. کشوری با چنین ظرفیت‌های گسترده، منابع غنی، نیروی انسانی متخصص و ۱۵ همسایه را نمی‌توان با تحریم و فشار به تسلیم وادار کرد. این سیاست،از همین الان سیاستی شکست‌خورده است.
طرح «دروازه آهنین» ترامپ در شمال و دریای خزر به سد روابط دیرین ایران با کشورهای این حوزه به ویژه روسیه خواهد خورد و این موضوعی است که در اغلب تحلیل‌های منتشر شده درباره این طرح، مورد تاکید قرار دارد.
«لوک کافی» پژوهشگر ارشد مرکز اروپا و اوراسیا در موسسه هادسن معتقد است اگرچه تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» در راستای تکمیل محاصره دریایی آمریکاست اما اجرای آن با موانع جغرافیایی و ژئوپلیتیکی جدی روبه‌رو خواهد بود. او تاکید می‌کند که مهم‌ترین چالش واشنگتن، نه لزوماً مرزهای زمینی طولانی و صعب‌العبور ایران بلکه مسیرهای دریایی خزر است؛ زیرا ایران و روسیه سال‌ها از این دریا برای انتقال کالا، از جمله محموله‌هایی که با هدف دورزدن تحریم‌ها جابه‌جا می‌شوند، استفاده کرده‌اند. به نوشته او، دریای خزر به نقطه تلاقی دو چالش ژئوپلیتیکی آمریکا، یعنی جنگ اوکراین و تقابل با ایران، تبدیل شده است. با این حال، نیروی دریایی آمریکا امکان فعالیت مستقیم در این پهنه محصور در خشکی را ندارد.
«آندریاس کریگ» دانشیار مطالعات دفاعی و امنیتی دانشگاه کینگز کالج لندن در گفت‌وگو با الجزیره، مسئله اصلی طرح ترامپ را نه توان فنی آمریکا برای رصد مسیرها، بلکه نبود همکاری سیاسی کشورهای همسایه ایران است. ترکیه تمایلی ندارد مرز خود با ایران را به کانون تقابل تبدیل کند؛ ترکمنستان نیز به دلیل ملاحظات بی‌طرفی و روابط با روسیه و چین، بعید است همکاری گسترده‌ای داشته باشد.
از سوی دیگر آنچه در محاسبات ترامپ در ۹ ماه گذشته غایب بوده، توجه به دکترین سیاست خارجی و اصولی است که ایران در روابط با جهان بر آن‌ها تاکید و تکیه دارد؛ ایران، ونزوئلا، کوبا یا عراق و افغانستان نیست. بخشی از واقعیت این تفاوت در ویژگی‌های جغرافیایی و همسایگان ایران مورد اشاره قرار گرفت اما نگاه سیاسی، تاریخی و هویتی ایرانیان در طول تاریخ امکان تسلیم آن‌ها در برابر فشارهای خارجی را بسیار اندک نشان می‌دهد و به همین دلیل است که غریب آبادی با تاکید بر اینکه ایران، ونزوئلا نیست که با بازداشت رئیس‌جمهور آن تصور شود می‌توان یک کشور را به تسلیم وادار کرد، معتقد است: ایران همچنین کوبا نیست که بتوان با محاصره اقتصادی کامل، تمام مسیرهای ورود و خروج آن را مسدود کرد. جمهوری اسلامی ایران کشوری با تجربه، ظرفیت‌ها و توانمندی‌های متفاوت است.
«تام واریک» پژوهشگر ارشد غیرمقیم در اندیشکده Atlantic Council تصریح می‌کند که ایران خم می‌شود اما نمی‌کشند. به بیان او، فشار اقتصادی می‌تواند هزینه‌های سنگینی برای تهران ایجاد کند، اما تا زمانی که هر دو طرف خواهان آن باشند که دیگری «شکست‌خورده» و «تحقیرشده» دیده شود، راه‌حل دیپلماتیک دشوارتر می‌شود.
ب) آزمونی که ایران سال‌ها با آن آشناست: دلیل دومی که موفقیت طرح درواره آهنین ترامپ را با تردید مواجه می‌کند، آشنایی ایران با نسخه‌های متنوع این طرح در طول سه دهه اخیر است. کارزار تحریم‌های ایالات متحده علیه تهران گرچه با اسامی و توصیفات متفاوت در طول سال‌های گذشته علیه مردم ایران اعمال شده اما همگی در یک نکته مشترک هستند؛ اعمال فشار اقتصادی با هدف تضعیف و تسلیم ایران.
معاون امور حقوقی و بین‌الملل وزیر امور خارجه با اشاره به اینکه ترامپ تحریم‌های اقتصادی را ابزار کارآمدی علیه جمهوری اسلامی ایران می‌داند؛ در حالی که آمریکا از ابتدای انقلاب تحریم اقتصادی را علیه ایران آزمایش کرده و این موضوع تازگی ندارد و تنها نام آن‌ها تغییر می‌کند، اما در واقع همان سیاست‌های شکست‌خورده پیشین است. خود ترامپ در دور اول ریاست‌جمهوری، سیاست «فشار حداکثری» را علیه جمهوری اسلامی ایران اعمال کرد اما هیچ نتیجه‌ای نگرفت، «طرد اقتصادی» در دوره جدید نیز سرنوشت مشابهی داشته است، اکنون برنامه عملیاتی جدیدی موسوم به «دروازه آهنین» را برای کنترل حمل‌ونقل و کریدورهای ایران در شمال، حوزه آسیای مرکزی و همچنین حوزه خزر مطرح کرده‌اند که این اقدام جدید نیز قطعاً به هیچ نتیجه‌ای نخواهد رسید.
«سیدعباس عراقچی» وزیر امور خارجه هم پیش از این و در واکنش به ادعاهای وزیر خارجه آمریکا درباره تحمیل فشار اقتصادی برای تسلیم ایران، تاکید کرده بود: «هشت سال پیش، یک شخصیت کارتونی مانند پمپئو می‌گفت ایرانی‌ها اگر می‌خواهند چیزی برای خوردن داشته باشند، باید از دستورات کاخ سفید تبعیت کنند. امروز، فردی مانند روبیو، که هم‌وطنان کوبایی‌اش قربانی همین سیاست هستند، همان مهملات را تکرار می‌کند. فارغ از غیرانسانی بودن این سیاست، همین قبیل توهمات و تصورات واهی هستند که به شکست سیاست‌های آمریکا منجر می‌شوند.»
مرکز مطالعات شرقی لهستان (OSW) در تحلیلی به ارزیابی میزان اثرگذاری تحریم‌های آمریکا علیه ایران پرداخته و ضمن تاکید بر تاثیر تحریم‌ها بر زندگی مردم، تصریح کرده است: سابقه چند دهه تحریم آمریکا نشان داده است که این سیاست نتوانسته رفتار سیاسی ایران را تغییر دهد و ایران در طول زمان توانایی قابل توجهی برای سازگاری با محدودیت‌ها و دور زدن تحریم‌ها ایجاد کرده است.
واقعیات طرح دروازه آهنین آمریکا
محاصره اقتصادی ایران، در پی تصمیمی آغاز شد که هیئت حاکمه آمریکا برای ادامه جنگ گرفت. استراتژی که پیش از انتخابات در دستور کار قرار گرفته بود، بر اعمال فشار اقتصادی بر ایران با این هدف استوار بود که تهران در مذاکرات به پذیرش امتیازهای موردنظر واشنگتن وادار شود. با توجه به اینکه حدود ۸۰ درصد واردات ایران از طریق مسیرهای دریایی و به‌وسیله کشتی‌ها و کانتینرها انجام می‌شود، آمریکا تصور می‌کرد محدودسازی این مسیرها می‌تواند بر اقتصاد ایران فشار وارد کند.
با این حال، در همان زمان واشنگتن متوجه شد که تهران در حال یافتن مسیرهای جایگزین از طریق مرزهای زمینی با همسایگان شرقی، غربی و شمالی و گسترش روابط تجاری با این کشورهاست تا بخشی از کمبود کالاهایی را که پیش‌تر از مسیر دریا تامین می‌شد، جبران کند. در این شرایط طرح موسوم به «دروازه آهنین» را می‌توان مرحله دوم راهبرد محاصره ایران است؛ به این معنا که آمریکا پس از تلاش برای محدودسازی مسیرهای دریایی، حالا در پی گسترش فشار به مرزهای زمینی و مسدود و محدود کردن مسیرهای جایگزین تجاری ایران است.
در چارچوب طرح موسوم به «دروازه آهنین»، آمریکا ابزارهایی از جمله پهپادها را برای کنترل و نظارت مرزها و مسیرهای تجاری را در کنار فشار بر همسایگان به عنوان راهکارهای عملیاتی شدن طرح خود در نظر دارد و در این مسیر از وابستگی‌های اقتصادی و سیاسی برخی کشورها استفاده می‌کند. پاکستان، ترکیه و عراق از جمله کشورهایی هستند که واشنگتن تلاش دارد آنها را به اعمال کنترل‌های شدیدتر بر مرزهای مشترک با ایران وادار کند. به نظر می‌رسد افغانستان نیز به دلیل محدودیت‌های موجود، در مقایسه با این دو کشور، هدف فشار کمتری قرار دارد.
پاکستان، به‌عنوان کشوری که سالانه کمک‌هایی از آمریکا دریافت می‌کند و به حفظ روابط مناسب با واشنگتن نیاز دارد، یکی از اهداف این فشارهاست. از سوی دیگر، آمریکا از طریق سازوکارهای مالی و کنترل درآمدهای نفتی عراق نیز ابزارهایی برای اعمال فشار بر این کشور در اختیار دارد؛ به‌گونه‌ای که پرداخت درآمدهای نفتی عراق در حسابی تحت کنترل آمریکا انجام می‌شود و این مسئله می‌تواند زمینه فشار بر بغداد را فراهم کند. با این حال فشارها بر روسیه به دلیل نوع رابطه با آمریکا و ایران کارسازی نخواهد بود.
از سوی دیگر غیرقابل انکار است که افزایش هزینه واردات در کنار محدودیت ظرفیت مسیرهای زمینی، می‌تواند به تشدید تورم و کمبود برخی کالاها منجر شود؛ از آن رو که مسیرهای زمینی امکان جبران کامل حجم کالاهایی را که پیش‌تر از طریق دریا وارد کشور می‌شدند، ندارند. بنابراین، اگر فشار بر مرزهای زمینی نیز افزایش یابد و محاصره ادامه پیدا کند، اقتصاد ایران در ماه‌های آینده ممکن است با مشکلات بیشتری در زمینه تورم و تأمین کالا مواجه شود. گرچه بخش قابل توجهی از مواد غذایی در داخل کشور تولید می‌شود، برخی کالاهای راهبردی مانند گندم، جو و چای همچنان از خارج وارد می‌شوند. از سوی دیگر، تأمین سوخت و انرژی، از جمله بنزین، نیز از جمله موضوعاتی است که آثار فشارهای اقتصادی در آن قابل مشاهده است.
آنچه در ذهن ترامپ است و نقشه راه ایران در برابر آن
هدف فشار اقتصادی آمریکا بر ایران همواره ایجاد نارضایتی در میان مردم بوده و در طرح دروازه آهنین هم همین هدف در حال پیگیری است. فشارها و تحریم و محاصره، ایجاد کمبود در داخل کشور و افزایش نارضایتی عمومی سه مرحله مورد نظر آمریکاست که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا هم اخیرا درباره نیاز مردم ایران به غذا و تلاش برای ایجاد کمبود در کشور به عنوان یکی از راه‌های مقابله با تهران اشاره شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد دامنه فشارهای مورد نظر واشنگتن، حتی تأمین نیازهای اساسی مردم را نیز دربرمی‌گیرد.
به اعتقاد بسیاری از تحلیلگران هدف آمریکا آن است که فشارهای اقتصادی و کمبود کالا در ایران به اعتراضات داخلی منجر شود و سپس واشنگتن با ارزیابی سطح و گستره این اعتراضات، درباره چگونگی پیشبرد مرحله بعدی طرح خود تصمیم‌گیری کند. در این چارچوب، احتمال اجرای آنچه از آن به‌عنوان طرح نهایی آمریکا یاد می‌شود، از طریق یک حمله نیز مطرح شده است؛ به این معنا که واشنگتن ممکن است در صورت رسیدن اعتراضات و مشکلات داخلی به سطح مورد نظر خود، گزینه نظامی را نیز بررسی کند. با وجود فشارهای اقتصادی و محدودیت‌های تجاری، این ارزیابی مطرح است که ایران از وضعیت کنونی خارج خواهد شد. مقام‌های کشور نیز در اظهارات اخیر خود بر ضرورت باقی نماندن در شرایط نه جنگ و نه صلح تأکید کرده‌اند؛ وضعیتی که می‌تواند در ماه‌های آینده مشکلات اقتصادی بیشتری ایجاد کند.
در همین راستا، هم‌زمان با تأکید بر ضرورت آمادگی در برابر تحولات احتمالی، فعال‌سازی دیپلماسی و قرار دادن آن در اولویت مورد توجه قرار گرفته است. تقویت دیپلماسی و گسترش تعامل با کشورهای همسایه از جمله اقداماتی است که می‌تواند به کاهش فشارها و جلوگیری از تحقق اهداف آمریکا در محدود کردن مسیرهای تجاری و اقتصادی ایران کمک کند. در نهایت محاصره دروازه آهنین ترامپ و مقابله با آن نه امروز که سال‌هاست در محاسبات و ارزیابی‌های نهادهای مختلف ایران مورد توجه است. به تاکید غریب‌آبادی «دولت و وزارت امور خارجه دیپلماسی فعالی را در پیش گرفته‌اند. ایران با تمام همسایگان خود در سطوح مختلف، از رؤسای جمهور و وزرای امور خارجه گرفته تا وزرای تخصصی دولت‌ها، در ارتباط است و مراودات گسترده‌ای با آن‌ها دارد. هدف این است که اجازه داده نشود تا برنامه‌های آمریکا به‌سادگی و بدون تحمیل هزینه برای این کشور اجرا شود». تلاش تهران پابرجاست؛ دیپلماسی اقتصادی، رایزنی‌ها، تبادل دیدگاه‌ها یا حتی هشدارها به همسایگان هم‌مرز ایران ادامه دارد اما پرسش مهم این است که آیا صرف محاصره دریایی و هوایی و زمینی ایران می‌تواند معادلات موجود را تغییر دهد؟ به نظر می‌رسد این تغییر قطعی خواهد بود اما نه آنگونه که ترامپ و آمریکا می‌خواهند. غریب‌آبادی در این زمینه با تأکید بر ضرورت آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای مواجهه با سناریوهای مختلف، گفت: کشور برای سه وضعیت دیپلماتیک، مقابله با محاصره اقتصادی و مقابله با هرگونه اقدام نظامی احتمالی آمریکا و ازسرگیری جنگ آمادگی دارد.
ترامپ در محاصره واقعیت‌های ژئوپلیتیکی ایران