تألیف قلوب؛ از مفهوم اخلاقی تا راهبرد اجتماعی

تألیف قلوب؛ از مفهوم اخلاقی تا راهبرد اجتماعی

محسن پیرهادی
بحران‌ها، چه طبیعی باشند و چه محصول تصمیم‌های انسانی، همزمان که زیرساخت‌ها را تخریب می‌کنند، پیوندهای عاطفی و سرمایه اجتماعی را نیز در معرض فرسایش قرار می‌دهند. جامعه‌ای که پس از بحران صرفا به ترمیم ظاهری بسنده کند و به شکاف‌های روانی، عاطفی و نمادین بی‌توجه بماند، دیر یا زود با بازتولید همان بحران در شکلی دیگر مواجه خواهد شد. در این نقطه است که مفهوم «تالیف قلوب» از یک توصیه اخلاقی، به یک ضرورت راهبردی برای بقا و رشد اجتماعی تبدیل می‌شود.
تألیف قلوب در سنت دینی، به‌ویژه در قرآن، ناظر بر ایجاد همدلی، کاستن از کینه‌ها و ساختن زمینه اعتماد دوباره است. پیوند دل‌ها، امری صرفا احساسی یا خودبه‌خودی نیست، بلکه نیازمند کنش آگاهانه، هزینه دادن و حکمت در رفتار اجتماعی است. این معنا در علوم اجتماعی معاصر نیز با مفاهیمی چون سرمایه اجتماعی، اعتماد نهادی و آشتی اجتماعی بازخوانی شده است.
نخستین گام؛ پذیرش رنج و به‌رسمیت شناختن زخم هیچ تألیفی بدون به‌رسمیت شناختن درد شکل نمی‌گیرد.
تجربه جوامعی که از بحران‌های عمیق عبور کرده‌اند، از آفریقای جنوبی پس از آپارتاید تا برخی کشورها پس از جنگ‌های داخلی، نشان می‌دهد انکار رنج، تحقیر احساسات عمومی یا تقلیل بحران به خطای چند فرد، نه‌تنها شکاف‌ها را ترمیم نمی‌کند، بلکه آن‌ها را عمیق‌تر می‌سازد.
به‌رسمیت شناختن زخم، به‌معنای پذیرش مسئولیت اخلاقی و اجتماعی است، نه لزوما اعتراف حقوقی یا مجازات فوری. مردم پیش از عدالت کیفری، نیازمند دیده شدن، شنیده شدن و محترم شمرده شدن هستند. این همان جایی است که عدالت ترمیمی، به‌عنوان مکمل عدالت کلاسیک، نقش محوری پیدا می‌کند.
گام دوم؛ زبان مشترک و پرهیز از دوقطبی‌سازی
زبان، یکی از مهم‌ترین ابزارهای پسابحران است. ادبیات تحقیرآمیز، برچسب‌زدن، نسبت دادن نیت‌های پلید به گروه مقابل و ساده‌سازی پیچیدگی‌های اجتماعی، عملا امکان تالیف قلوب را از بین می‌برد. تجربه رسانه‌ای نشان می‌دهد هر جا زبان رسمی یا غیررسمی به‌سمت «ما و آن‌ها» میل کرده، مسیر آشتی مسدود شده است.
راهبرد موثر، حرکت به‌سمت زبانی است که بر اشتراک‌ها تکیه می‌کند، رنج را عمومی می‌بیند و از قهرمان‌سازی یا شیطان‌سازی می‌پرهیزد. این زبان نه خنثی و بی‌روح است و نه احساسی و تحریک‌آمیز، بلکه صادق، فروتن و مسئولیت‌پذیر است.
گام سوم؛ کنش عادلانه و نمادهای اعتمادساز
اعتماد با توصیه اخلاقی بازنمی‌گردد. مردم به نشانه‌های عینی نیاز دارند. اصلاح رویه‌های ناعادلانه، شفاف‌سازی تصمیم‌ها، پاسخگویی به خطاها و حتی تغییر چهره‌های نمادین در موقعیت‌های حساس، همگی از مصادیق کنش اعتمادساز هستند. در بسیاری از بحران‌ها، مسئله اصلی خود خطا نیست، بلکه نحوه مواجهه با خطاست. جامعه‌ای که ببیند نخبگانش توان اصلاح، یادگیری و عقب‌نشینی اخلاقی دارند، آمادگی بیشتری برای بخشش و عبور پیدا می‌کند.
گام چهارم؛ مشارکت دادن مردم در روایت و راه‌حل
تالیف قلوب زمانی پایدار می‌شود که مردم از تماشاگر، به مشارکت‌کننده تبدیل شوند. روایت رسمی اگر تنها روایت موجود باشد، حتی اگر دقیق و خیرخواهانه باشد، با بی‌اعتمادی مواجه خواهد شد. فراهم کردن فضا برای شنیدن روایت‌های متکثر، گفت‌وگوی بین گروهی و مشارکت اجتماعی در حل مسئله، احساس مالکیت جمعی نسبت به آینده ایجاد می‌کند.این مشارکت، همزمان هم کارکرد درمانی دارد و هم کارکرد پیشگیرانه. جامعه‌ای که یاد بگیرد اختلاف را از مسیر گفت‌وگو حل کند، کمتر به بحران‌های پرهزینه کشیده می‌شود.
جمع‌بندی
تالیف قلوب نه یک پروژه کوتاه‌مدت تبلیغاتی است و نه امری تزئینی برای عبور موقت از بحران. این مفهوم، ترکیبی از اخلاق، عقلانیت و شجاعت است؛ شجاعت دیدن زخم، عقلانیت در اصلاح مسیر و اخلاق در مواجهه با انسان رنج‌دیده.
جامعه‌ای که پس از بحران، دل‌ها را به حال خود رها کند، شاید آرامش ظاهری را بازیابد، اما انسجام را از دست خواهد داد. جامعه‌ای که تالیف قلوب را جدی بگیرد، حتی از دل بحران، سرمایه‌ای می‌سازد که در روزهای آرام نیز به کارش می‌آید.