ناوگان حمل‌ونقل یکی از مهم‌ترین متهمان نشر آلاینده در شهرهای صنعتی است

هوای پاک در گرو نوسازی حمل‌ونقل

تکرار سالانه‌  روزهای آلوده و نبود راهکارهای پایدار، باعث شده حساسیت عمومی نسبت به این معضل دیرینه کاهش یابد اما عادت کردن به این وضعیت غیرعادی، از مضراتش نمی‌کاهد. بنابراین اگرچه عادی‌سازی حساسیت عمومی را کاهش می‌دهد ولی با عدم ارائه‌  راه‌حل‌های پایدار و انتقال مسئولیت به عوامل طبیعی نظیر «سرما»، «وارونگی دما»، یا «باد نیامدن» مشکل تشدید خواهد شد. براین اساس کارشناسان هشدار می‌دهند مادامی که اصلاحات نهادی و بازنگری ریشه‌ای در سیاست‌های حوزه انرژی و حمل‌ونقل صورت نگیرد، این چالش هم‌چنان بازتولید خواهد شد. 
اگرچه در سالیان اخیر راهکارهای متعددی در حوزه مواجهه با آلودگی هوا ارائه شده اما برخی از صاحب‌نظران و کارشناسان سهم ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی فرسوده را در تشدید آلودگی شهرهای بزرگ و پرجمعیت، غیرقابل انکار دانسته و نوسازی یا از رده خارج کردن آن‌ها را یکی از راهکارهای مؤثر در بهبود کیفیت هوای شهری معرفی کرده‌اند، چراکه این مقوله در سیستم‌های مدیریت کیفیت هوای اغلب کشورهای جهان به عنوان راهکار کاهشی به آن توجه شده است. 
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت  محیط‌زیست نیز برهمین موضوع تأکید کرده است. به گفته این مقام مسئول، سیاهه انتشار کلانشهرهای کشور نشان می‌دهد، در عمده کلانشهرها از جمله تهران و مشهد، ناوگان حمل‌ونقل نقش غالب را در انتشار آلاینده‌های هوا بر عهده دارند و در سایر کلانشهرها نیز، انتشارهای ناشی از منابع متحرک سهم قابل ملاحظه‌ای را در افزایش آلاینده‌های هوا به خود اختصاص می‌دهد. از این رو توجه به منابع متحرک و اجرای سیاست‌های کاهش انتشار آلاینده‌ها از آنها باید با اولویت بالا در دستورکار دستگاه‌های اجرایی کشور قرار گیرد. نوسازی ناوگان حمل‌ونقل، گسترش حمل‌ونقل عمومی، ارتقای نظارت بر معاینه فنی خودروها و افزایش نظارت بر تولید خودرو، از مهم‌ترین راهکارها در راستای کاهش انتشار آلاینده‌ها از منابع متحرک است. 
حمل‌و‌نقل عمومی پایدار و کارآمد  راه‌حلی برای مقابله با آلودگی هوا 
علی یوسفی، کارشناس آلودگی هوا با تأکید براین موضوع می‌گوید: «حمل‌و‌نقل عمومی یکی از مؤثر‌ترین راهکار‌ها برای کاهش آلودگی هوا در شهر‌های بزرگ و پرجمعیت است. سیستم‌های حمل‌و‌نقل عمومی مانند اتوبوس، مترو و تراموا، به دلیل ظرفیت بالای جابه‌جایی مسافران، می‌توانند به میزان چشمگیری تردد خودرو‌های شخصی را کاهش دهند. در نتیجه، تأثیر مثبتی بر کیفیت هوا داشته باشند. به‌ویژه در کلانشهرهایی که آلودگی هوا به دلیل ترافیک سنگین از معضلات اصلی است، حمل‌و‌نقل عمومی پایدار و کارآمد می‌تواند راه‌حلی جدی برای مقابله با این مشکل باشد. این درحالی است که همواره اقدامات مقطعی نظیر تعطیلی مراکز آموزشی اجرایی شده و راهکارهای اصولی و پایدار کمتر در مرکز توجه بوده است.» 
این کارشناس در ادامه عنوان می‌کند: «پرواضح است که آلودگی هوا موجب اختلال در زندگی روزمره و الگوهای فعالیت شهری می‌شود. تعطیلی‌های متوالی، کاهش ساعات فعالیت، بی‌نظمی در رفت‌وآمدهای شهری و زندانی ‌شدن شهروندان در فضاهای بسته، به‌مرور نظم اجتماعی را متزلزل می‌کند. برای خانواده‌ها، تعطیلی پیش‌بینی‌ناپذیر مدارس نه‌تنها مشکل آموزشی، بلکه مسئله‌ای اقتصادی و عاطفی ایجاد می‌کند؛ برای کارگران و مشاغل فضای باز، کاهش کیفیت هوا به کاهش درآمد و افزایش ریسک شغلی منجر می‌شود. در سطح کلان‌تر، این وضعیت به «کاهش بهره‌وری اجتماعی» و فرسایش ظرفیت‌های اقتصادی شهر می‌انجامد. بنابراین نکته حائز اهمیت توجه به نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی و به همان نسبت کاهش تعطیلی و کاستن از آلودگی هواست.»
یوسفی بیان می‌کند: «طبق سیاهه انتشاری که برای کلانشهر‌های کشور تدوین شده در برخی کلانشهر‌ها مانند تهران و مشهد نقش اصلی در انتشار آلاینده‌های هوا به ناوگان حمل‌و‌نقل مربوط است مثلا در تهران حدود ۶۰ درصد انتشار ذرات معلق و ۸۰ درصد انتشار آلاینده‌های گازی توسط این منبع منتشر می‌شود. همچنین در برخی کلانشهر‌ها مانند اراک و اصفهان که نقش منابع ثابت در آلودگی هوا نسبت به بقیه کلانشهر‌ها بیشتر است، اما باز می‌بینیم که منابع متحرک نقش بالایی را در انتشار آلاینده‌ها دارند. طبق بررسی‌های انجام شده یکی از اولویت‌های مهم در زمینه منابع متحرک بحث اسقاط ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی است، به عنوان مثال ۸ درصد ناوگان فرسوده در شهر تهران حدود ۳۸ درصد انتشار آلاینده‌ها را به خود اختصاص داده است به عبارت دیگر هر یک خودروی فرسوده حدود ۹ برابر یک خودروی نوشماره انتشار آلودگی دارد و حدود ۲ برابر آن هم سوخت مصرف می‌کند.»
احمد طاهری، رئیس مرکز هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست نیز بر این موارد تأکید کرده و می‌گوید: «اگرچه در یک تا دو سال گذشته شاهد این هستیم که اتوبوس‌های جدیدی در حال اضافه شدن به ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی شهر تهران هستند، در واقع حدود ۴۰۰ دستگاه اتوبوس برقی به ناوگان حمل‌و‌نقل شهری اضافه شده است، اما همچنان بخش قابل ملاحظه‌ای از ناوگان فرسوده است، البته قبل از اینکه این تعداد اتوبوس به ناوگان اضافه شود حدود ۹۰ درصد ناوگان فرسوده بود، اما با اضافه شدن این تعداد، بخش فرسوده آن کمتر شد، با این حال با توجه به شرایط هوا و حجم زیاد خودرو‌های فرسوده در بخش حمل‌و‌نقل عمومی در این زمینه بسیار جای کار داریم.»
سهم حمل‌و‌نقل عمومی در سفر‌های شهری بسیار کمتر از پیش‌بینی‌های قانونی 
طاهری در گفت‌وگو با «ایرنا» می‌گوید: «سهم حمل‌و‌نقل عمومی در سفر‌های شهری ما بسیار کمتر از آن چیزی است که در قانون مشخص شده است، طبق قانون باید بالغ بر ۴۰ درصد سهم سفر‌های شهری با حمل‌و‌نقل عمومی انجام شود، اما اکنون در شهری مانند تهران این سهم حدود ۱۳ درصد است و باید دراین زمینه به شکل جدی اقدام کرد تا شهروندان به استفاده از ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی ترغیب شوند. در عین حال بسیاری از چالش‌های مهم اجرای قانون هوای پاک مانند اسقاط ناوگان فرسوده، توزیع سوخت مناسب برای نیروگاه‌ها و نوسازی ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی باید به طور مداوم در کارگروه ملی هوای پاک مطرح شود.» 
نرگس برزگر نیز در قامت پژوهشگر این حوزه به ما می‌گوید: «با توجه به تأثیر نوسازی حمل‌و‌نقل درون شهری بر بهبود کیفیت هوا، دولت‌ها برای کاهش آثار زیان‌بار این منبع انتشار، اقدام به تصویب قوانین و طرح‌های متعددی برای اسقاط و از رده خارج کردن خودروهای فرسوده از چرخه‌  استفاده کرده‌اند، چراکه این اقدام نه تنها بر کیفیت هوا و سلامت جامعه تأثیرگذار است، بلکه از بعد اقتصادی نیز باعث کاهش هزینه‌های تعمیر و نگهداری و صرفه‌جویی در مصرف سوخت شده و همچنین ایمنی تردد در شهر و جاده‌ها را افزایش می‌دهد.»
لزوم توجه به تعویض کاتالیست تاکسی‌ها و تجهیز ناوگان دیزلی به فیلتر ذرات
این پژوهشگر تأکید می‌کند: « تا زمانی که اصلاحات نهادی و بازنگری ریشه‌ای در سیاست‌های حوزه حمل‌ونقل صورت نگیرد، این بحران همچنان بازتولید خواهد شد، بنابراین توسعه و نوسازی ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی کلانشهر‌ها بایستی در اولویت قرار گیرد. این موضوع با‌توجه‌به مشکلات اقتصادی ممکن است زمانبر بوده و طی سنوات آتی انجام گیرد. در این شرایط باید به راهکار‌هایی مانند تعویض کاتالیست تاکسی‌ها و تجهیز ناوگان دیزلی به فیلتر ذرات توجه کرد که علاوه بر اثربخشی بسیار بالا از نظر کاهش آلایندگی، از نظر اقتصادی نسبت به طرح‌های نوسازی صرفه اقتصادی بالاتری دارد.» 
برزگر عنوان می‌کند: «مطالعات انجام‌شده در سطح جهانی نشان می‌دهند که شهرهایی که به سرمایه‌گذاری‌های گسترده در سیستم‌های حمل‌و‌نقل عمومی پرداخته‌اند، توانسته‌اند میزان آلودگی هوا را به‌طور محسوسی کاهش دهند. برای مثال، شهر توکیو، یکی از پیشرفته‌ترین سیستم‌های حمل‌و‌نقل عمومی جهان را داراست. در این شهر، بیش از 40 درصد از جمعیت از سیستم‌های حمل‌و‌نقل عمومی مانند مترو، قطارهای سبک و اتوبوس استفاده می‌کنند. این موضوع منجر به کاهش 30 درصدی انتشار آلاینده‌ها در دهه گذشته شده است. در شهر کپنهاگ دانمارک نیز سرمایه‌گذاری‌های عظیم در حمل‌و‌نقل عمومی و زیرساخت‌های دوچرخه‌سواری باعث شده تا میزان آلودگی هوا تا 25 درصد کاهش یابد. شهر استکهلم نیز به عنوان یکی از پاک‌ترین شهرهای جهان از نظر کیفیت هوا شناخته می‌شود. این شهر با سرمایه‌گذاری در حمل‌و‌نقل برقی و افزایش سهم حمل‌و‌نقل عمومی در جابه‌جایی مسافران، توانسته است میزان انتشار «س او 2» را به ازای هر نفر تا 40 درصد کاهش دهد. به‌علاوه، این شهر به عنوان یکی از پیشروان استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در سیستم حمل‌و‌نقل عمومی شناخته می‌شود. در نتیجه، توسعه و استفاده گسترده از سیستم‌های حمل‌و‌نقل عمومی می‌تواند راه‌حلی اساسی برای کاهش آلودگی هوا در شهرهای بزرگ باشد. با توجه به آمار و شواهد موجود، می‌توان نتیجه گرفت که سرمایه‌گذاری در این بخش به کاهش آلودگی کمک می‌کند. همچنین منجر به بهبود کیفیت زندگی شهروندان و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی نیز خواهد شد.» 
کمبود زیرساخت‌های مناسب، دلیل کاهش تردد با ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی
برزگر خاطرنشان می‌کند: « حمل‌و‌نقل عمومی می‌تواند به طور متوسط سالانه تا 1.6 میلیون تن «س او 2» را در سطح جهان کاهش دهد. در واقع، هر بار که فردی به جای استفاده از خودرو شخصی، از حمل‌و‌نقل عمومی استفاده می‌کند، میزان انتشار کربن تا حدود 45 درصد کمتر خواهد بود. برای مثال، یک اتوبوس عمومی می‌تواند بین 30 تا 60 نفر را جابه‌جا کند. در حالی که اگر هر یک از این افراد از خودروی شخصی استفاده کنند، حدودا به همان اندازه خودرو در خیابان‌ها حضور خواهد داشت. این مسئله به کاهش چشمگیر تعداد خودروهای در حال تردد و به تبع آن، کاهش میزان آلاینده‌های مضر مانند اکسیدهای نیتروژن و ذرات معلق کمک می‌کند. اما علیرغم نقش قابل توجه ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی در کاهش آلودگی هوا برخی از چالش‌ها در کشور ما همچنان باقی است. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، کمبود زیرساخت‌های مناسب و ناکافی بودن ظرفیت سیستم‌های حمل‌و‌نقل عمومی در برخی شهرها است. علاوه بر این، عدم تمایل برخی از شهروندان به استفاده از حمل‌و‌نقل عمومی به دلیل کمبود امکانات و تأخیر می‌تواند مانع از استفاده بیشتر از این وسایل شود. لذا برای بهبود شرایط و تشویق شهروندان به استفاده از حمل‌و‌نقل عمومی، سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساخت‌ها و ارتقاء کیفیت خدمات ضروری است. افزایش تعداد ناوگان برقی، بهبود زمانبندی‌ها و توسعه فناوری‌های نوین مانند سیستم‌های هوشمند حمل‌و‌نقل به بهینه‌سازی مسیرها و کاهش ترافیک کمک می‌کنند.» 
هوای پاک در گرو نوسازی حمل‌ونقل