بحران انرژی حاصل جنگ با ایران

قطع شدن عرضه نفت از خلیج فارس اقتصاد بسیاری از کشورها را در تنگنا قرار داده است

بحران انرژی حاصل جنگ با ایران

به نقل از اکونومیست اکنون که جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران وارد هفته دوم خود شده، تقریبا صادرات نفت از طریق دریا از سوی تولیدکنندگان بزرگ خلیج فارس متوقف شده است. پس از تعطیلات آخر هفته، با آغاز دوباره معاملات، قیمت نفت برنت (شاخص جهانی) از ۱۰۰ دلار برای هر بشکه عبور کرد که از شروع درگیری‌ها تا کنون ۴۲٪ افزایش یافته است. رانندگان آمریکایی هم‌اکنون به‌طور میانگین بیش از ۳٫۴۰ دلار برای هر گالن بنزین پرداخت می‌کنند، یعنی حدود ۵۰ سنت بیشتر از ۲۷ فوریه. در اروپا نیز قیمت گاز طبیعی (که معمولا خلیج فارس بخش زیادی از آن را به شکل مایع صادر می‌کند) ۹۲٪ نسبت به قبل از جنگ افزایش یافته است.
اما شدیدترین پیامدهای این شوک انرژی در آسیا احساس می‌شود. خلیج فارس ۴۰ تا ۸۰٪ از واردات نفت خام دریایی چین، هند، ژاپن و کره جنوبی را تأمین می‌کند و همچنین نزدیک به یک‌سوم واردات گاز طبیعی مایع (LNG) چین و بیش از نیمی از واردات هند و بیشتر از این مقدار برای کشورهای آسیایی کوچک‌تر را شامل می‌شود. در سال ۲۰۲۵، آسیا ۸۷٪ از نفت خام و ۸۶٪ از گاز طبیعی مایع عبوری از تنگه هرمز را جذب کرده است. اکنون که این گذرگاه مسدود شده، آسیا به سرعت با خطر تمام شدن سوخت روبه‌رواست. بسیاری از دولت‌ها و شرکت‌ها این را تهدیدی جدی می‌دانند و در تلاش‌اند تا راه‌حلی بیابند. اثرات جانبی این بحران بر اقتصادشان می‌تواند بسیار عمیق باشد.
می‌توان میزان نگرانی را از اختلاف قیمت انواع نفت در نقاط مختلف جهان سنجید. نفت عمان – که هنوز در حجم مناسبی صادر می‌شود چون پایانه‌های صادراتی‌اش بیرون از خلیج قرار دارند – معمولا ارزان‌تر از نفت برنت معامله می‌شود، زیرا برنت سبک‌تر و کم‌گوگردتر ( شیرین‌تر ) است و پالایش آن آسان‌تر است. اما اکنون نفت عمان از برنت گران‌تر شده، زیرا پالایشگاه‌های آسیایی که برای پالایش نفت‌های مشابه عمان و سایر تولیدکنندگان خلیج تنظیم شده‌اند، برای منابع محدود رقابت می‌کنند. کاهش عرضه از خلیج فارس پالایشگاه‌های آسیایی را به جست‌وجوی منابع دورتر واداشته است. پس از ماه‌ها فشار دولت ترامپ بر هند برای توقف خرید نفت روسیه، در ۵ مارس، واشنگتن ۳۰ روز معافیت صادر کرد تا این کشور خرید را از سر گیرد. اما اگر هدف ترامپ این بود که حجم عظیم نفت روسی بدون خریدار بتواند شکاف عرضه را پر کند و فشار بر قیمت جهانی را کاهش دهد، این تاکتیک موفق نبوده است.
در زمان‌های عادی، نوع اصلی نفت آمریکا (West Texas Intermediate یا WTI) عمدتا به اروپا می‌رفت، زیرا اروپایی‌ها نسبت به آسیایی‌ها برای این نوع سبک و شیرین رقابت بیشتری داشتند. از زمان آغاز جنگ، خریداران آسیایی حاضر شده‌اند بیشتر از اروپایی‌ها بپردازند، با وجود اینکه WTI برای پالایشگاه‌هایشان مناسب‌تر نیست و محصولات مورد نظرشان را کمتر تولید می‌کند. پالایشگاه‌های چینی اکنون ۱۰۳ دلار برای هر بشکه WTI می‌پردازند و دیگر هیچ نوع نفتی در چین زیر ۱۰۰ دلار یافت نمی‌شود (به‌جز نفت تحریم‌شده روسی و ایرانی). نفت عمان بیش از ۱۱۰ دلار قیمت دارد. افزایش تقاضای آسیایی برای WTI در هزینه حمل و نقل آن از ساحل جنوبی آمریکا به چین منعکس شده است – هزینه‌ای که در هفته گذشته تقریبا دو برابر شده، بخشی به دلیل آنکه یک‌دهم از نفتکش‌های جهان (غیر از آن‌هایی که مشمول تحریم‌اند) در خلیج فارس گیر کرده‌اند.
با وجود دارا بودن ذخایر عظیم ۱/۳ میلیارد بشکه‌ای نفت خام – کافی برای پوشش یک‌سال واردات از دست رفته خلیج – دولت چین دستور داده پالایشگاه‌های بزرگ داخلی صادرات بنزین و گازوئیل را متوقف کنند. کشورهای آسیایی با ذخایر کمتر مانند هند، سنگاپور و کره جنوبی (با ذخیره کمتر از ۵۰ روز) احتمالا همین مسیر را دنبال خواهند کرد. پالایشگاه‌های زیادی در منطقه هم‌اکنون تولید را ۱۰٪ یا بیشتر کاهش داده‌اند. مثلا پالایشگاه Mangalore MRPL که ۶٪ از ظرفیت پالایش هند را دارد، یک واحد از سه واحد خود را تعطیل کرده و گفته می‌شود در برخی قراردادهای صادراتی «فورس ماژور» اعلام کرده است. کاهش‌های شدیدتر اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسند. از آنجا که این کشورها تأمین‌کنندگان اصلی سوخت فراوری‌شده برای دیگر کشورهای آسیایی هستند، ترس از کمبود به سرعت در منطقه پخش شده است. «کرک اسپردها» – معیار سود پالایشگران آسیایی – برای گازوئیل، بنزین و سوخت جت در مرکز تجاری سنگاپور جهش کرده‌اند. همچنین اختلاف قیمت نفتا (خوراک اصلی تولید پلاستیک) نیز بالا رفته، که نشان می‌دهد مشتریان نهایی افزایش قیمت یا کمبود را پیش‌بینی کرده و حاضرند گران‌تر بخرند تا ذخیره بسازند. چندین شرکت پتروشیمی نیز به دلیل کمبود مواد خام، «فورس ماژور» اعلام کرده‌اند.
نشانه‌های بحران در بازار گاز آسیا حتی شدیدتر است. سال گذشته، LNG خلیج فارس نیمی از واردات هند، سه‌چهارم واردات بنگلادش و تقریبا تمام واردات پاکستان را تشکیل می‌داد. اکنون از ۲۷ فوریه تاکنون هیچ کشتی LNG از هرمز خارج نشده است. تأسیسات اصلی صادرات LNG قطر – که ۱۷٪ جریان جهانی را تأمین می‌کرد – پس از حمله پهپادی ایران، از کار افتاده است. وزیر انرژی قطر گفته ممکن است «هفته‌ها تا ماه‌ها» طول بکشد حتی در صورت پایان جنگ، تولید به سطح عادی بازگردد. خریداران آسیایی منتظر صحت گفته او نیستند. هفته گذشته، سود احتمالی صادرکنندگان آمریکایی LNG از ارسال محموله‌ها به آسیا به بالاترین میزان از دسامبر ۲۰۲۲ رسید – زمانی که پس از تهاجم روسیه به اوکراین جنگ قیمتی میان اروپا و آسیا ایجاد شد. اکنون قیمت تحویل به آسیا در ماه‌های می و ژوئن از قیمت تحویل به اروپا بالاتر است که نشان می‌دهد بازار انتظار دارد آشفتگی تا تابستان ادامه یابد. آن‌ها اکنون به‌قدری بالا پیشنهاد می‌دهند که حتی محموله‌های نیجریه‌ای را هم جذب می‌کنند. چین که بزرگ‌ترین ذخایر گاز منطقه را دارد، می‌تواند تا ۱۹ هفته دوام بیاورد، اما سایر کشورها در هراس‌اند. اغلب کشورهای آسیایی ذخایر چند هفته‌ای دارند و به گفته کارشناسان، بنگلادش، هند، ژاپن، کره جنوبی و تایلند با وجود قیمت بالا، به‌شدت در جست‌وجوی گاز در بازار آزادند. برخی محموله‌ها از آمریکا مسیرشان را تغییر داده‌اند. تقاضای شدید آسیایی هزینه حمل را بالا برده است – اکنون حمل LNG از حوزه آتلانتیک به آسیا روزانه ۲۶۴/۰۰۰ دلار هزینه دارد، 6 برابر نسبت به ۲۷ فوریه. در ماه می، قیمت گاز در بازار آزاد آسیا ۲۰ دلار به ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیایی (mBtu) است که البته بسیار پایین‌تر از اوج ۷۰ دلار در سال ۲۰۲۲ است، اما کشورهای فقیرتر آسیا توان پرداخت آن را ندارند. هفته گذشته، مناقصه‌های خرید بنگلادش و هند حتی یک فروشنده جذب نکرد. این قیمت‌های بالا باعث خواهد شد کشورهایی مانند پاکستان، هند و بنگلادش به سوخت‌های آلوده‌تر رو آورند و تولید برق و صنعت را کاهش دهند. در بسیاری مناطق، گاز LNG هم‌اکنون از نفت کوره گران‌تر است و احتمالا باز هم افزایش می‌یابد؛ چون اروپا برای ذخیره تابستانی خود در بازار آزاد رقابت خواهد کرد. قیمت LNG در قراردادهای بلندمدت نیز افزایش خواهد یافت، زیرا این قراردادها به قیمت جهانی نفت متصل‌اند. این ممکن است کشورهای نسبتا برخوردار مانند تایلند و ویتنام را وادار به کاهش خرید کند. کره جنوبی و تایوان، که ثروتمندتر اما متکی‌تر بر منابع خلیج‌اند، ناچار خواهند شد یا بهای سنگین بپردازند یا جیره‌بندی کنند. چین به لطف ذخایر بزرگ نفت و گاز خود فعلا دوام خواهد آورد، اما سایر نقاط آسیا احتمالا با پیامدهای اقتصادی شدید روبه‌رو خواهند شد. خسارت ناشی از حمله روسیه به اوکراین تولید ناخالص داخلی منطقه یورو را بین سه‌ماهه سوم ۲۰۲۱ و سه‌ماهه سوم ۲۰۲۲ به اندازه ۲/۴ ٪کاهش داد. اکنون منطقه‌ای از جهان که دهه‌ها موتور رشد اقتصاد جهانی بوده، در آستانه خاموشی قرار دارد.