گِره ترافیک بر تار و پود کلانشهرها
گروه اجتماعی
مسئله ترافیک و مشکلات حملونقل در دهههای اخیر تبدیل به یکی از مهمترین و بحث برانگیزترین مسائل و نگرانیهای روز دنیا به خصوص در کلانشهرهای پر جمعیت شده است. این مسئله در حجمی گسترده هزینههای هنگفتی را بر شانه مردم و دولتها گذاشته است. این در حالی است که بسیاری از این شهرها نه تنها در زمینه کنترل و بهبود ترافیک و مشکلات تردد، موفقیت قابل توجهی را به دست نیاوردهاند بلکه به علت برنامهریزیهای غیرعقلانی و ناکارآمد، گره ترافیک کورتر و دچار پیچیدگی و دشواری بیشتری نیز شده است.
آمارها نشان میدهد که هدررفت عمر مفید شهروندان پایتخت در ترافیک سالانه بیش از یک ماه است و میانگین اتلاف وقت در مسیرهای شهری به دو ساعت در روز میرسد، رقمی که در یک سال از ۷۳۰ ساعت عبور میکند! اجرای اقداماتی همچون توسعه معابر، رفع گلوگاههای ترافیکی و توجه به پیامدهای ترافیکی در صدور مجوزهای ساختوساز نیز تاکنون به نتیجه نرسیده و افزایش شمار خودروهای در حال تردد نیز در حالی ادامه دارد که برنامهای مشخص برای مدیریت آن ارائه نشده است.
کارشناسان حوزه شهری معتقدند بدون تقویت زیرساختهای حملونقل عمومی و افزایش ظرفیت آن نمیتوان به بهبود پایدار وضعیت ترافیک و تردد در پایتخت امید بست. بر همین اساس، وعدههایی مبنی بر راهاندازی ایستگاههای جدید مترو، افزایش تعداد واگنها، تکمیل خط هفت و توسعه شبکه اتوبوسرانی مطرح و در طول چهار سال گذشته ایستگاههای جدید مترو افتتاح شده، اما سرعت توسعه خطوط ریلی بسیار کمتر از پیشبینیهای اعلامشده است و از طرفی تاخیر در حرکت قطارها و اختلالهای فنی تکرارشونده، کیفیت خدماتدهی مترو را تحت تاثیر قرار داده و معضل ترافیک را پیچیدهتر کرده است. معضلی که فقط مختص ایران نیست و با توجه به اهمیت مسئله، در سراسر جهان کارشناسان و صاحبنظران در حیطهها و حوزههای مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سعی کردهاند برای کنترل تعادل ترافیکی شهرها، با بررسی راهکارها و پیامدهای احتمالی حاصل از برنامهریزیهای خرد و کلان، راهحلها و پیشنهاداتی را طراحی کرده و ارائه دهند. این حجم گسترده از تلاشها و فعالیتها با هدف بهبود وضعیت جامعه شهری، شهروندان و محافظت از محیط زیست در مقابل صدمات متعدد ناشی از استفاده بیحد و اندازه از وسایل نقلیه شخصی و عمومی صورت میگیرد.
این دغدغهها در کلانشهرهای ایران خصوصا تهران بزرگ، به عنوان بزرگترین کلانشهر که با مسئله ترافیک و نتایج ناخوشایند آن همچنان در حال دست و پنجه نرم کردن است، بسیار شدت گرفته و مردم، نهادهای مختلف مدیریتی و سازمانهای طرح ریزی و تصمیم گیری در این زمینه را درگیر خود کرده است.
خیابانها تبدیل به یک پارکینگ بزرگ و غول پیکر شدهاند
آنطور که امیرعلی محزون، کارشناس ترافیک شهری میگوید: «هزینههایی که مشکل ترافیک به وجود میآورد به راحتی از ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پا را فراتر گذاشته و حتی شیوههای ناسالم و نامطلوب سبک زندگی را در میان افراد یک جامعه به وجود میآورد. به طور روزانه میلیونها شهروند که قریب به اتفاق، جمعیت فعال به حساب میآیند، وقت، انرژی و سرمایه خود را در خیابانهای کُند، پر ازدحام و شلوغ شهرهای بزرگ از دست میدهند. جنبههای روانی و فردی این پیامد به آسانی همه را درگیر کرده است. شیوع روز افزون اضطراب، خستگی مفرط، فشارهای عصبی و نزول چشمگیر آستانه تحمل انسانها و همچنین تاخیر افراد و اتلاف وقت، تنها گوشهای از ابعاد روانی این ماجرا است.»
محزون میافزاید: «علاوه بر کاهش ضریب ایمنی و سلامت روانی شهروندان، رشد چشمگیر آمار تصادفات و انواع خسارتهای جانی و مالی ناشی از افزایش حجم تردد اتومبیلها برای افراد جامعه مسئلهساز شده است. در موارد اورژانسی نیز سرعت رساندن خدمات کادر درمانی به بیماران کُند شده و سرنوشت مرگ و زندگی بسیاری از افراد تحت تاثیر ساعات شلوغی و پر ازدحام خیابانها قرار گرفته است. همچنین اجرای عملیات اطفاء و خاموش کردن حریق و یا حوادث غیرمترقبه این چنینی، همراه با افزایش زمان کمک رسانی و امداد، میزان خسارتها و آسیبهای جانی و مالی را بسیار بالا برده است. از طرف دیگر روزانه هزاران لیتر از سوخت و بنزین مورد استفاده به وسیله خودروهای روشن از بین میرود و آلودگیهای حاصل از دود آنها اغلب ازحد مجاز خود فراتر رفته و در نتیجه به محیط زیست انسانها و سایر جانداران لطمه جدی وارد میکند. به طور بصری، چهره شهرها نیز هر روز دلگیرتر میشود و خیابانها تبدیل به یک پارکینگ بزرگ و غول پیکر شدهاند.»
نقش مدیریت بهینه در کنترل ترافیک
اما ترافیک شهری چیست و نقش مدیریت بهینه در سیاستگذاریهای خرد و کلان یک کشور تا چه اندازه در کنترل ترافیک و عبور و مرور اهمیت دارد؟ محزون در پاسخ به این پرسش میگوید: «ترافیک در واقع یک واژه شناخته شده در عرصه بینالملل است و در قوانین کشورها به مجموعه عبور و مرور وسایل نقلیه، افراد و حیوانات در طول راهها اطلاق میشود. ترافیک برای معنا یافتن به سه عامل تشکیل دهنده خود متکی است: وسیله نقلیه، راه و انسان. این به آن معنا است که حضور این سه عامل برای وجود پدیده ترافیک ضروری است و اگر هر کدام از این عوامل تشکیل دهنده وجود نداشته باشد، ما با پدیده ترافیک نیز مواجه نخواهیم بود. بنابراین در صورتی که هماهنگی بین این سه عامل در راههای شهری دچار مشکل شود، تعادل و توازن در ترافیک شهری نیز بر هم خواهد خورد. این دست از ناهماهنگیها و عدم تعادل در ترافیک شهری مرتبط به عوامل و شرایط محیطی خاصی است. مثلا ممکن است میان ظرفیت و گنجایش راه و تعداد وسایل نقلیه هماهنگی وجود نداشته باشد، یا اینکه شرایط راه و نوع وسیله نقلیه با هم سازگار نباشند، یا تعداد استفادهکنندگان وسیله نقلیه و زمان حرکت آنها با هم متناسب نباشد. همچنین ناهماهنگیهایی در تقاضای استفادهکنندگان از وسیله نقلیه خاص و شرایط زمانی و مکانی میتواند منجر به بر هم خوردن تعادل ترافیک شهری شود.»
بنابراین میتوان گفت که هر گونه بر هم خوردن تعادل و توازن در میان این سه عامل یاد شده یعنی انسان، راه و وسیله نقلیه مورد استفاده، میتواند در ترافیک یک مسیر ایجاد مشکل نموده و امر عبور و مرور را با دشواریهایی رو به رو کند که هر یک به نوبه خود میتوانند سایر حوزههای انسانی و محیطی را دچار اشکالات فراوان کنند. لذا توجه به امر ترافیک و شیوههای مدیریتی آن همواره مورد توجه مسئولین ذیربط است تا تبعات ناشی از این مشکل را با کمترین هزینه و بهترین روش حل و فصل کنند.
حل مسئله ترافیک همواره به زمان و مدیر دیگری موکول شده است
محزون دربخش دیگری از اظهارات خود بیان میکند: «در ایران یکی از مهمترین شهرهایی که با مشکلات جدی در زمینه عبور و مرور وسایل نقلیه مواجه است، کلانشهر تهران است. در به وجود آمدن چنین شرایطی عوامل بسیاری دست به دست هم دادهاند و این موضوع یکی از مهمترین عوامل مشکلات و مسائل برآمده از حدود نیم قرن توسعه شهری است که بدون برنامهریزیها و تصمیمگیریهای دوراندیشانه و عقلانی صورت گرفته است. به همین دلیل است که هر گونه تلاش برای حل یا کاهش دشواریها و معضلات ترافیکی به خاطر ضرورت به کارگیری نیروی انسانی و منابع مادی زیاد، در مدت زمان کوتاه امکانپذیر نیست و چشمانداز وسیعتر و طولانیتری را میطلبد. اما به علت تغییر مدیران و تغییر رویکردها همواره این مسئله به زمان و مدیر دیگری موکول شده است.از سویی دیگر، تمرکز در امکانات و مشاغل همراه با افزایش مهاجرتها به سوی این شهر، ظرفیت خیابانها را بیش از توان آن لبریز کرده است. علاوه بر این، تمایل مردم به داشتن خودروهای شخصی و عموما تکسرنشین بودن این خودروها، حتی برای افراد مختلف خانواده، خود باعث هجوم افسار گسیخته وسایل نقلیه در خیابانها شده است. مسئله دیگر محدودیت و ناکارآمدی سیستم حمل و نقل عمومی این شهر است. اگرچه حرکتهای مفیدی در این زمینه صورت گرفته است، همچون ایجاد ایستگاههای زیرزمینی مترو و اتوبوس که در مکانهای پرتردد تا حدودی راهگشا بوده است. اما همچنان تعداد این وسایل نقلیه عمومی جوابگوی این جمعیت انبوه نیست و بسیاری از آنها کهنه و فرسوده شدهاند.»
این کارشناس ترافیک شهری اضافه میکند: «از عوامل دیگری که باعث ناکارآمدی در اجرای سیاستهای کنترل تعادل ترافیکی در ایران شده است، میتوان محدود کردن سیاستها در زمینه ساخت راهها و مسیرها دانست. اگرچه این امر به کمک سایر عوامل میتواند در بعضی مواقع جوابگو باشد اما عملا در بسیاری از موارد درست نبوده است. زیرا به برونریزی تقاضای پنهان افراد برای داشتن وسایل نقلیه شخصی شده است. یعنی به محض اینکه شرایط مهیا شده، تعداد وسایل نقلیه شخصی موجود در مسیرها افزایش چشمگیری داشته است. عامل دیگر عدم هماهنگی نهادهای مختلف برای بهبود وضعیت ترافیک است. نهادهای مرتبط راهسازی، شهرداریها، سیستم ساخت و ساز، سیستم حمل و نقل، آموزش و رسانهها برای جلب توجه افکار عمومی و فرهنگ سازی در زمینه عبور و مرور شهری باید با یکدیگر همصدا و همفکر باشند. همچنین آنها با در نظر گرفتن معیارهای مختلف و تبادل آرا و نیز کنار گذاشتن منافع شخصی و گروهی، میتوانند به بهبود معضلات ترافیک، کمک شایانی بکنند.»
چه باید کرد؟
این کارشناس خاطرنشان میکند: «با این وجود آنچه که بیشتر از هر چیزی میتواند معضلات ترافیکی را کم کند، کاهش تقاضای افراد برای حضور در مسیرهای پرتردد است. بنابراین با اتخاذ رویکردهای عمومی و فرهنگی میتوان تا حدود زیادی این مسئله را مدیریت و آن را ساماندهی کرد. یکی از بهترین راهکارهای مدیریتی در کاهش تقاضای افراد برای حضور در مسیرهای پر تردد، ترویج و گسترش خدمات از راه دور است. اینکه افراد بتوانند به جای حضور در سازمانهای مختلف که اغلب دور از هم هستند، کارهای خود را به صورت اینترنتی انجام دهند و یا به مراکز خرید و سازمانهای الکترونیک دسترسی قابل قبولی داشته باشند. در واقع رشد و ارتقای خدمات خرید از راه دور به طور چشمگیری بر کاهش سفرهای درون شهری اثرگذار است.از دیگر عوامل تاثیرگذار میتوان به دورکاری اشاره کرد که البته اینها نیز زیرمجموعه خدمات اینترنتی محسوب میشوند. سفرهای شغلی از مهمترین عوامل بروز عدم تعادل در ترافیکهای سطح شهر هستند. بنابراین کاهش این سفرها و سمت و سو دادن به آن، در ساماندهی مسیرها اغلب مورد توجه مدیران است. دورکاری از روشهای مدیریتی در کاهش تقاضای سفرهای درون شهری است که در بسیاری از کلان شهرها بسیار کارآمد بوده است و موجب محدود کردن سفرهای شغلی به ویژه در ساعات اوج ترافیک میشود. روش دیگر جابه جایی ساعات کار است. در شیوه جابه جایی ساعات کاری میتوان زمان آغاز و پایان ساعت کاری را جابه جا کرد. علاوه بر این با اضافه کردن ساعت کاری در برخی از روزهای هفته و در نتیجه حذف یک روز کاری، میتوان زمان سفر افراد شاغل را به ساعتی غیر از ساعت اوج تردد منتقل کرد و از شدت آن کاست.»
روشهای برشمرده تنها بخشی از کارهایی است که میتواند به کاهش سفرهای درون شهری کمک کند. با این حال در کنار عواملی چون بهبود زیرساختها و ارتقای وسایل نقلیه عمومی، انتخاب فضاهای مناسب برای انواع ساخت و ساز، ایجاد طرحهای مختلف رانندگی و فرهنگسازی، میتوانند پاسخگوی بهبود وضعیت ترافیک شهرها باشند.
مبتنی بر راهکارهایی که در خبرگزاری «ایمنا» منتشر شده، بهبود مدیریت چراغهای راهنماییورانندگی یکی از بهترین رویکردها برای کاهش ترافیک در شهرها به شمار میرود که میتواند اثرات ناشی از آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی را نیز به حداقل برساند. امروزه برنامهریزان در بسیاری از شهرهای جهان به نصب سنسورهای هوشمند روی چراغهای راهنماییورانندگی میپردازند که این امر به آنها در دسترسی به دادههای زمان واقعی در مورد وضعیت ترافیک در معابر مهم شهری کمک میکند. تجزیهوتحلیل دادههای حاصل از سنسورهای نصب شده در معابر شهری، مدیران را به اعمال اقدامات زودهنگام برای به حداقل رساندن جریان ترافیک و به حداقل رساندن اثرات ناشی از تردد وسایل نقلیه موتوری سوق میدهد و به سهم خود، نقش مهمی در تسهیل تحقق اهداف صفر کربن ایفا میکند.
یکی دیگر از راهکارهای مقابله با ترافیک، ایجاد مناطقی موسوم به «پارک و سواری» است. این مناطق درواقع پارکینگهای ویژه در نزدیکی وسایل حملونقل عمومی همچون ایستگاههای اتوبوس یا قطار است که با تشویق مردم به ترک خودروهای خود و استفاده از وسایل حملونقل عمومی، به کاهش ترافیک در جادهها کمک میکند.
ترویج خودروهای اشتراکی در شهرها و تشویق مردم به عبور و مرور از طریق آنها یکی از بهترین رویکردهای شهرهای هوشمند در کاهش ترافیک بوده که نقش مهمی نیز در به حداقل رساندن انتشار گازهای آلاینده ایفا کرده است. اشتراک خودرو در شهرها میتواند به دو شکل متمایز انجام شود؛ اول اینکه افرادی نظیر دوستان و همکاران که روزانه یا در تاریخهای یکسانی مقصد مشترکی را سپری میکنند، از یک خودروی شخصی یا عمومی برای تردد بهره بگیرند، یا این که هر فرد از طریق نرمافزارهای مخصوصی که روی گوشیهای تلفن همراه خود نصب کرده است، به عبور و مرور از طریق تاکسیهای عمومی که مسافران را در مسیرهای یکسان با او به مقصد میرساند، به تردد بپردازد. هر دو روش اشتراک خودرو به کاهش ازدحام وسایل نقلیه در سراسر شهرها کمک میکند و از این طریق میتواند در به حداقل رساندن ترافیک خودرویی و بهدنبال آن، کاهش وقوع سوانح خیابانی و آلودگی هوا نقش مهمی ایفا کند. از سوی دیگر پارک خودروها در نزدیکی تقاطعها نیز میتواند عبور و مرور انواع کاربران معابر شهری را با مشکل مواجه کند و به سهم خود، ترافیکهای سنگین را برای شهرها بهدنبال داشته باشد. مدیران میتوانند از طریق اعمال قانون محدودیت پارک در تقاطعها، مسیر را برای رفتوآمد راحتتر خودروها و سایر کاربران خیابانها تسهیل کنند و بهدنبال آن، نهتنها ترافیک خودرویی را کاهش دهند، بلکه آلودگی هوای ناشی از آن را نیز به حداقل برسانند.
ممنوعیت پارک خودروها در نزدیکی تقاطعها میتواند از طریق اعمال هزینههای بسیار بالای پارک در چنین مکانهایی اجرا شود یا این که مدیران، پارک وسایل نقلیه را در معابر شهری تنها برای ساکنان اطراف مجاز کنند.
شبکه راهآهن سبک نیز یکی دیگر از گزینههای حملونقل انبوه است که میتواند به کاهش تراکم ترافیک کمک کند. حملونقل ریل سبک نوعی قطار است که در یک مسیر اختصاصی حرکت میکند. وسایل نقلیه ریلی سبک معمولا بزرگتر از اتوبوسها هستند، بنابراین میتوانند مسافران بیشتری را در یک زمان حمل کنند. یکی از بهترین راهبردهای کاهش تراکم، ایجاد یک سیستم ریلی سبک یکپارچه با شبکه حملونقل انبوه موجود است. ایجاد یک شبکه راهآهن سبک قوی میتواند به طور موثر ازدحام ترافیک را کاهش دهد و گزینههای حملونقل پایدار را ارتقاء دهد.
درهمین حال گروهی از کارشناسان معتقدند، کاهش ترافیک تهران نیازمند راهکارهای جامع و چندجانبه است که بتواند تردد خودروها را به طور موثری مدیریت کند. یکی از مهمترین راهکارها، توسعه و بهبود سیستم حملونقل عمومی است. افزایش تعداد خطوط مترو، بهبود کیفیت و دسترسی به اتوبوسها، و ایجاد خطوط ویژه برای وسایل نقلیه عمومی بسیار مهم است. بدین شکل میتوان شهروندان را به استفاده از حملونقل عمومی تشویق کرد. این اقدامات نه تنها تعداد خودروهای شخصی را در جادهها کاهش میدهد، بلکه باعث کاهش آلودگی هوا و صرفهجویی در زمان نیز میشود.
دیگر راهکار موثر، ارتقاء زیرساختهای دوچرخهسواری و پیادهروی در تهران است. ایجاد مسیرهای ایمن و مناسب برای دوچرخهسواری و پیادهروی، و همچنین توسعه برنامههای دوچرخهاشتراکی، میتواند مردم را به استفاده از این وسایل تشویق کند. این اقدامات علاوه بر کاهش ترافیک، به بهبود سلامت عمومی و کاهش آلودگی هوا نیز کمک میکند. همچنین، با ایجاد فرهنگسازی و تشویق مردم به استفاده از دوچرخه و پیادهروی، میتوان تحولی پایدار در نحوه جابجایی در شهر ایجاد کرد.
در نهایت، استفاده از فناوریهای هوشمند در مدیریت ترافیک تهران و سایر کلانشهرها نیز نقش حیاتی و مهمی دارد. پیادهسازی سیستمهای حملونقل هوشمند، مانند چراغهای راهنمایی هوشمند و سیستمهای اطلاعرسانی بلادرنگ، میتواند به بهبود جریان ترافیک و کاهش آن در نقاط پرازدحام کمک کند. از طرفی، برنامهریزی شهری هوشمند شامل ایجاد مناطق مسکونی، تجاری و خدماتی نزدیک به هم است. بنابراین میتواند نیاز به سفرهای طولانی را کاهش دهد و به بهبود کلی ترافیک کمک کند. این راهکارها، در کنارهم، میتوانند به بهبود وضعیت ترافیک تهران و افزایش کیفیت زندگی شهروندان کمک کنند.
مسئله ترافیک و مشکلات حملونقل در دهههای اخیر تبدیل به یکی از مهمترین و بحث برانگیزترین مسائل و نگرانیهای روز دنیا به خصوص در کلانشهرهای پر جمعیت شده است. این مسئله در حجمی گسترده هزینههای هنگفتی را بر شانه مردم و دولتها گذاشته است. این در حالی است که بسیاری از این شهرها نه تنها در زمینه کنترل و بهبود ترافیک و مشکلات تردد، موفقیت قابل توجهی را به دست نیاوردهاند بلکه به علت برنامهریزیهای غیرعقلانی و ناکارآمد، گره ترافیک کورتر و دچار پیچیدگی و دشواری بیشتری نیز شده است.
آمارها نشان میدهد که هدررفت عمر مفید شهروندان پایتخت در ترافیک سالانه بیش از یک ماه است و میانگین اتلاف وقت در مسیرهای شهری به دو ساعت در روز میرسد، رقمی که در یک سال از ۷۳۰ ساعت عبور میکند! اجرای اقداماتی همچون توسعه معابر، رفع گلوگاههای ترافیکی و توجه به پیامدهای ترافیکی در صدور مجوزهای ساختوساز نیز تاکنون به نتیجه نرسیده و افزایش شمار خودروهای در حال تردد نیز در حالی ادامه دارد که برنامهای مشخص برای مدیریت آن ارائه نشده است.
کارشناسان حوزه شهری معتقدند بدون تقویت زیرساختهای حملونقل عمومی و افزایش ظرفیت آن نمیتوان به بهبود پایدار وضعیت ترافیک و تردد در پایتخت امید بست. بر همین اساس، وعدههایی مبنی بر راهاندازی ایستگاههای جدید مترو، افزایش تعداد واگنها، تکمیل خط هفت و توسعه شبکه اتوبوسرانی مطرح و در طول چهار سال گذشته ایستگاههای جدید مترو افتتاح شده، اما سرعت توسعه خطوط ریلی بسیار کمتر از پیشبینیهای اعلامشده است و از طرفی تاخیر در حرکت قطارها و اختلالهای فنی تکرارشونده، کیفیت خدماتدهی مترو را تحت تاثیر قرار داده و معضل ترافیک را پیچیدهتر کرده است. معضلی که فقط مختص ایران نیست و با توجه به اهمیت مسئله، در سراسر جهان کارشناسان و صاحبنظران در حیطهها و حوزههای مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سعی کردهاند برای کنترل تعادل ترافیکی شهرها، با بررسی راهکارها و پیامدهای احتمالی حاصل از برنامهریزیهای خرد و کلان، راهحلها و پیشنهاداتی را طراحی کرده و ارائه دهند. این حجم گسترده از تلاشها و فعالیتها با هدف بهبود وضعیت جامعه شهری، شهروندان و محافظت از محیط زیست در مقابل صدمات متعدد ناشی از استفاده بیحد و اندازه از وسایل نقلیه شخصی و عمومی صورت میگیرد.
این دغدغهها در کلانشهرهای ایران خصوصا تهران بزرگ، به عنوان بزرگترین کلانشهر که با مسئله ترافیک و نتایج ناخوشایند آن همچنان در حال دست و پنجه نرم کردن است، بسیار شدت گرفته و مردم، نهادهای مختلف مدیریتی و سازمانهای طرح ریزی و تصمیم گیری در این زمینه را درگیر خود کرده است.
خیابانها تبدیل به یک پارکینگ بزرگ و غول پیکر شدهاند
آنطور که امیرعلی محزون، کارشناس ترافیک شهری میگوید: «هزینههایی که مشکل ترافیک به وجود میآورد به راحتی از ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پا را فراتر گذاشته و حتی شیوههای ناسالم و نامطلوب سبک زندگی را در میان افراد یک جامعه به وجود میآورد. به طور روزانه میلیونها شهروند که قریب به اتفاق، جمعیت فعال به حساب میآیند، وقت، انرژی و سرمایه خود را در خیابانهای کُند، پر ازدحام و شلوغ شهرهای بزرگ از دست میدهند. جنبههای روانی و فردی این پیامد به آسانی همه را درگیر کرده است. شیوع روز افزون اضطراب، خستگی مفرط، فشارهای عصبی و نزول چشمگیر آستانه تحمل انسانها و همچنین تاخیر افراد و اتلاف وقت، تنها گوشهای از ابعاد روانی این ماجرا است.»
محزون میافزاید: «علاوه بر کاهش ضریب ایمنی و سلامت روانی شهروندان، رشد چشمگیر آمار تصادفات و انواع خسارتهای جانی و مالی ناشی از افزایش حجم تردد اتومبیلها برای افراد جامعه مسئلهساز شده است. در موارد اورژانسی نیز سرعت رساندن خدمات کادر درمانی به بیماران کُند شده و سرنوشت مرگ و زندگی بسیاری از افراد تحت تاثیر ساعات شلوغی و پر ازدحام خیابانها قرار گرفته است. همچنین اجرای عملیات اطفاء و خاموش کردن حریق و یا حوادث غیرمترقبه این چنینی، همراه با افزایش زمان کمک رسانی و امداد، میزان خسارتها و آسیبهای جانی و مالی را بسیار بالا برده است. از طرف دیگر روزانه هزاران لیتر از سوخت و بنزین مورد استفاده به وسیله خودروهای روشن از بین میرود و آلودگیهای حاصل از دود آنها اغلب ازحد مجاز خود فراتر رفته و در نتیجه به محیط زیست انسانها و سایر جانداران لطمه جدی وارد میکند. به طور بصری، چهره شهرها نیز هر روز دلگیرتر میشود و خیابانها تبدیل به یک پارکینگ بزرگ و غول پیکر شدهاند.»
نقش مدیریت بهینه در کنترل ترافیک
اما ترافیک شهری چیست و نقش مدیریت بهینه در سیاستگذاریهای خرد و کلان یک کشور تا چه اندازه در کنترل ترافیک و عبور و مرور اهمیت دارد؟ محزون در پاسخ به این پرسش میگوید: «ترافیک در واقع یک واژه شناخته شده در عرصه بینالملل است و در قوانین کشورها به مجموعه عبور و مرور وسایل نقلیه، افراد و حیوانات در طول راهها اطلاق میشود. ترافیک برای معنا یافتن به سه عامل تشکیل دهنده خود متکی است: وسیله نقلیه، راه و انسان. این به آن معنا است که حضور این سه عامل برای وجود پدیده ترافیک ضروری است و اگر هر کدام از این عوامل تشکیل دهنده وجود نداشته باشد، ما با پدیده ترافیک نیز مواجه نخواهیم بود. بنابراین در صورتی که هماهنگی بین این سه عامل در راههای شهری دچار مشکل شود، تعادل و توازن در ترافیک شهری نیز بر هم خواهد خورد. این دست از ناهماهنگیها و عدم تعادل در ترافیک شهری مرتبط به عوامل و شرایط محیطی خاصی است. مثلا ممکن است میان ظرفیت و گنجایش راه و تعداد وسایل نقلیه هماهنگی وجود نداشته باشد، یا اینکه شرایط راه و نوع وسیله نقلیه با هم سازگار نباشند، یا تعداد استفادهکنندگان وسیله نقلیه و زمان حرکت آنها با هم متناسب نباشد. همچنین ناهماهنگیهایی در تقاضای استفادهکنندگان از وسیله نقلیه خاص و شرایط زمانی و مکانی میتواند منجر به بر هم خوردن تعادل ترافیک شهری شود.»
بنابراین میتوان گفت که هر گونه بر هم خوردن تعادل و توازن در میان این سه عامل یاد شده یعنی انسان، راه و وسیله نقلیه مورد استفاده، میتواند در ترافیک یک مسیر ایجاد مشکل نموده و امر عبور و مرور را با دشواریهایی رو به رو کند که هر یک به نوبه خود میتوانند سایر حوزههای انسانی و محیطی را دچار اشکالات فراوان کنند. لذا توجه به امر ترافیک و شیوههای مدیریتی آن همواره مورد توجه مسئولین ذیربط است تا تبعات ناشی از این مشکل را با کمترین هزینه و بهترین روش حل و فصل کنند.
حل مسئله ترافیک همواره به زمان و مدیر دیگری موکول شده است
محزون دربخش دیگری از اظهارات خود بیان میکند: «در ایران یکی از مهمترین شهرهایی که با مشکلات جدی در زمینه عبور و مرور وسایل نقلیه مواجه است، کلانشهر تهران است. در به وجود آمدن چنین شرایطی عوامل بسیاری دست به دست هم دادهاند و این موضوع یکی از مهمترین عوامل مشکلات و مسائل برآمده از حدود نیم قرن توسعه شهری است که بدون برنامهریزیها و تصمیمگیریهای دوراندیشانه و عقلانی صورت گرفته است. به همین دلیل است که هر گونه تلاش برای حل یا کاهش دشواریها و معضلات ترافیکی به خاطر ضرورت به کارگیری نیروی انسانی و منابع مادی زیاد، در مدت زمان کوتاه امکانپذیر نیست و چشمانداز وسیعتر و طولانیتری را میطلبد. اما به علت تغییر مدیران و تغییر رویکردها همواره این مسئله به زمان و مدیر دیگری موکول شده است.از سویی دیگر، تمرکز در امکانات و مشاغل همراه با افزایش مهاجرتها به سوی این شهر، ظرفیت خیابانها را بیش از توان آن لبریز کرده است. علاوه بر این، تمایل مردم به داشتن خودروهای شخصی و عموما تکسرنشین بودن این خودروها، حتی برای افراد مختلف خانواده، خود باعث هجوم افسار گسیخته وسایل نقلیه در خیابانها شده است. مسئله دیگر محدودیت و ناکارآمدی سیستم حمل و نقل عمومی این شهر است. اگرچه حرکتهای مفیدی در این زمینه صورت گرفته است، همچون ایجاد ایستگاههای زیرزمینی مترو و اتوبوس که در مکانهای پرتردد تا حدودی راهگشا بوده است. اما همچنان تعداد این وسایل نقلیه عمومی جوابگوی این جمعیت انبوه نیست و بسیاری از آنها کهنه و فرسوده شدهاند.»
این کارشناس ترافیک شهری اضافه میکند: «از عوامل دیگری که باعث ناکارآمدی در اجرای سیاستهای کنترل تعادل ترافیکی در ایران شده است، میتوان محدود کردن سیاستها در زمینه ساخت راهها و مسیرها دانست. اگرچه این امر به کمک سایر عوامل میتواند در بعضی مواقع جوابگو باشد اما عملا در بسیاری از موارد درست نبوده است. زیرا به برونریزی تقاضای پنهان افراد برای داشتن وسایل نقلیه شخصی شده است. یعنی به محض اینکه شرایط مهیا شده، تعداد وسایل نقلیه شخصی موجود در مسیرها افزایش چشمگیری داشته است. عامل دیگر عدم هماهنگی نهادهای مختلف برای بهبود وضعیت ترافیک است. نهادهای مرتبط راهسازی، شهرداریها، سیستم ساخت و ساز، سیستم حمل و نقل، آموزش و رسانهها برای جلب توجه افکار عمومی و فرهنگ سازی در زمینه عبور و مرور شهری باید با یکدیگر همصدا و همفکر باشند. همچنین آنها با در نظر گرفتن معیارهای مختلف و تبادل آرا و نیز کنار گذاشتن منافع شخصی و گروهی، میتوانند به بهبود معضلات ترافیک، کمک شایانی بکنند.»
چه باید کرد؟
این کارشناس خاطرنشان میکند: «با این وجود آنچه که بیشتر از هر چیزی میتواند معضلات ترافیکی را کم کند، کاهش تقاضای افراد برای حضور در مسیرهای پرتردد است. بنابراین با اتخاذ رویکردهای عمومی و فرهنگی میتوان تا حدود زیادی این مسئله را مدیریت و آن را ساماندهی کرد. یکی از بهترین راهکارهای مدیریتی در کاهش تقاضای افراد برای حضور در مسیرهای پر تردد، ترویج و گسترش خدمات از راه دور است. اینکه افراد بتوانند به جای حضور در سازمانهای مختلف که اغلب دور از هم هستند، کارهای خود را به صورت اینترنتی انجام دهند و یا به مراکز خرید و سازمانهای الکترونیک دسترسی قابل قبولی داشته باشند. در واقع رشد و ارتقای خدمات خرید از راه دور به طور چشمگیری بر کاهش سفرهای درون شهری اثرگذار است.از دیگر عوامل تاثیرگذار میتوان به دورکاری اشاره کرد که البته اینها نیز زیرمجموعه خدمات اینترنتی محسوب میشوند. سفرهای شغلی از مهمترین عوامل بروز عدم تعادل در ترافیکهای سطح شهر هستند. بنابراین کاهش این سفرها و سمت و سو دادن به آن، در ساماندهی مسیرها اغلب مورد توجه مدیران است. دورکاری از روشهای مدیریتی در کاهش تقاضای سفرهای درون شهری است که در بسیاری از کلان شهرها بسیار کارآمد بوده است و موجب محدود کردن سفرهای شغلی به ویژه در ساعات اوج ترافیک میشود. روش دیگر جابه جایی ساعات کار است. در شیوه جابه جایی ساعات کاری میتوان زمان آغاز و پایان ساعت کاری را جابه جا کرد. علاوه بر این با اضافه کردن ساعت کاری در برخی از روزهای هفته و در نتیجه حذف یک روز کاری، میتوان زمان سفر افراد شاغل را به ساعتی غیر از ساعت اوج تردد منتقل کرد و از شدت آن کاست.»
روشهای برشمرده تنها بخشی از کارهایی است که میتواند به کاهش سفرهای درون شهری کمک کند. با این حال در کنار عواملی چون بهبود زیرساختها و ارتقای وسایل نقلیه عمومی، انتخاب فضاهای مناسب برای انواع ساخت و ساز، ایجاد طرحهای مختلف رانندگی و فرهنگسازی، میتوانند پاسخگوی بهبود وضعیت ترافیک شهرها باشند.
مبتنی بر راهکارهایی که در خبرگزاری «ایمنا» منتشر شده، بهبود مدیریت چراغهای راهنماییورانندگی یکی از بهترین رویکردها برای کاهش ترافیک در شهرها به شمار میرود که میتواند اثرات ناشی از آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی را نیز به حداقل برساند. امروزه برنامهریزان در بسیاری از شهرهای جهان به نصب سنسورهای هوشمند روی چراغهای راهنماییورانندگی میپردازند که این امر به آنها در دسترسی به دادههای زمان واقعی در مورد وضعیت ترافیک در معابر مهم شهری کمک میکند. تجزیهوتحلیل دادههای حاصل از سنسورهای نصب شده در معابر شهری، مدیران را به اعمال اقدامات زودهنگام برای به حداقل رساندن جریان ترافیک و به حداقل رساندن اثرات ناشی از تردد وسایل نقلیه موتوری سوق میدهد و به سهم خود، نقش مهمی در تسهیل تحقق اهداف صفر کربن ایفا میکند.
یکی دیگر از راهکارهای مقابله با ترافیک، ایجاد مناطقی موسوم به «پارک و سواری» است. این مناطق درواقع پارکینگهای ویژه در نزدیکی وسایل حملونقل عمومی همچون ایستگاههای اتوبوس یا قطار است که با تشویق مردم به ترک خودروهای خود و استفاده از وسایل حملونقل عمومی، به کاهش ترافیک در جادهها کمک میکند.
ترویج خودروهای اشتراکی در شهرها و تشویق مردم به عبور و مرور از طریق آنها یکی از بهترین رویکردهای شهرهای هوشمند در کاهش ترافیک بوده که نقش مهمی نیز در به حداقل رساندن انتشار گازهای آلاینده ایفا کرده است. اشتراک خودرو در شهرها میتواند به دو شکل متمایز انجام شود؛ اول اینکه افرادی نظیر دوستان و همکاران که روزانه یا در تاریخهای یکسانی مقصد مشترکی را سپری میکنند، از یک خودروی شخصی یا عمومی برای تردد بهره بگیرند، یا این که هر فرد از طریق نرمافزارهای مخصوصی که روی گوشیهای تلفن همراه خود نصب کرده است، به عبور و مرور از طریق تاکسیهای عمومی که مسافران را در مسیرهای یکسان با او به مقصد میرساند، به تردد بپردازد. هر دو روش اشتراک خودرو به کاهش ازدحام وسایل نقلیه در سراسر شهرها کمک میکند و از این طریق میتواند در به حداقل رساندن ترافیک خودرویی و بهدنبال آن، کاهش وقوع سوانح خیابانی و آلودگی هوا نقش مهمی ایفا کند. از سوی دیگر پارک خودروها در نزدیکی تقاطعها نیز میتواند عبور و مرور انواع کاربران معابر شهری را با مشکل مواجه کند و به سهم خود، ترافیکهای سنگین را برای شهرها بهدنبال داشته باشد. مدیران میتوانند از طریق اعمال قانون محدودیت پارک در تقاطعها، مسیر را برای رفتوآمد راحتتر خودروها و سایر کاربران خیابانها تسهیل کنند و بهدنبال آن، نهتنها ترافیک خودرویی را کاهش دهند، بلکه آلودگی هوای ناشی از آن را نیز به حداقل برسانند.
ممنوعیت پارک خودروها در نزدیکی تقاطعها میتواند از طریق اعمال هزینههای بسیار بالای پارک در چنین مکانهایی اجرا شود یا این که مدیران، پارک وسایل نقلیه را در معابر شهری تنها برای ساکنان اطراف مجاز کنند.
شبکه راهآهن سبک نیز یکی دیگر از گزینههای حملونقل انبوه است که میتواند به کاهش تراکم ترافیک کمک کند. حملونقل ریل سبک نوعی قطار است که در یک مسیر اختصاصی حرکت میکند. وسایل نقلیه ریلی سبک معمولا بزرگتر از اتوبوسها هستند، بنابراین میتوانند مسافران بیشتری را در یک زمان حمل کنند. یکی از بهترین راهبردهای کاهش تراکم، ایجاد یک سیستم ریلی سبک یکپارچه با شبکه حملونقل انبوه موجود است. ایجاد یک شبکه راهآهن سبک قوی میتواند به طور موثر ازدحام ترافیک را کاهش دهد و گزینههای حملونقل پایدار را ارتقاء دهد.
درهمین حال گروهی از کارشناسان معتقدند، کاهش ترافیک تهران نیازمند راهکارهای جامع و چندجانبه است که بتواند تردد خودروها را به طور موثری مدیریت کند. یکی از مهمترین راهکارها، توسعه و بهبود سیستم حملونقل عمومی است. افزایش تعداد خطوط مترو، بهبود کیفیت و دسترسی به اتوبوسها، و ایجاد خطوط ویژه برای وسایل نقلیه عمومی بسیار مهم است. بدین شکل میتوان شهروندان را به استفاده از حملونقل عمومی تشویق کرد. این اقدامات نه تنها تعداد خودروهای شخصی را در جادهها کاهش میدهد، بلکه باعث کاهش آلودگی هوا و صرفهجویی در زمان نیز میشود.
دیگر راهکار موثر، ارتقاء زیرساختهای دوچرخهسواری و پیادهروی در تهران است. ایجاد مسیرهای ایمن و مناسب برای دوچرخهسواری و پیادهروی، و همچنین توسعه برنامههای دوچرخهاشتراکی، میتواند مردم را به استفاده از این وسایل تشویق کند. این اقدامات علاوه بر کاهش ترافیک، به بهبود سلامت عمومی و کاهش آلودگی هوا نیز کمک میکند. همچنین، با ایجاد فرهنگسازی و تشویق مردم به استفاده از دوچرخه و پیادهروی، میتوان تحولی پایدار در نحوه جابجایی در شهر ایجاد کرد.
در نهایت، استفاده از فناوریهای هوشمند در مدیریت ترافیک تهران و سایر کلانشهرها نیز نقش حیاتی و مهمی دارد. پیادهسازی سیستمهای حملونقل هوشمند، مانند چراغهای راهنمایی هوشمند و سیستمهای اطلاعرسانی بلادرنگ، میتواند به بهبود جریان ترافیک و کاهش آن در نقاط پرازدحام کمک کند. از طرفی، برنامهریزی شهری هوشمند شامل ایجاد مناطق مسکونی، تجاری و خدماتی نزدیک به هم است. بنابراین میتواند نیاز به سفرهای طولانی را کاهش دهد و به بهبود کلی ترافیک کمک کند. این راهکارها، در کنارهم، میتوانند به بهبود وضعیت ترافیک تهران و افزایش کیفیت زندگی شهروندان کمک کنند.
تیتر خبرها
تیترهای روزنامه
-
مذاکره به مثابه ابزار
-
مجلس مانع افزایش فشار مالیاتی بر مردم شد
-
مصوبات جدید مجلس قدرت خرید کارگران را افزایش میدهد
-
عزم همهجانبه برای ترمیم مزد کارگران
-
گِره ترافیک بر تار و پود کلانشهرها
-
رسوایی اپستین و تأثیر آن بر چهرههای سیاسی و تجاری
-
وقتی برلین صف خود را انتخاب میکند
-
آموزش مهارت محور، کلید توسعه اشتغال
-
تقلا برای برهم زدن همگرایی منطقهای
-
انتخابات عراق در شفافیت کامل و با مشارکت مردم برگزار شد
